Pasi kisha një pyetje se pse i kam nda në dy analizë hoxhën Bekir Halimi dhe opinionistin Valon Bela mu duk e udhës të përgjigjem publikisht se kjo është fillimisht sepse tehu i këtij akti të padrejtë ka qenë edhe që përkrahja eventuale ndaj këtyre personaliteteve ti pengoje dhe zëre këmbët njëra tjetrës. Por, edhe sepse tërheqja dhe zbythja e këtij Ramës nga ky vendim do bëhet ndaras. Duke lënë hapësirë që ta zgjate përçimin e mesazhit edhe ndonjë javë ndërmjet dy tërheqjeve. Nuk mund ta di se nga cili do tërhiqet i pari, por edhe po ta dija nuk do tregoja.

Se zbythja e sekretarit të narko kartelit do ndodhë tani e dimë edhe nga krejt tërheqjet që i ka bë në këto dy muaj, por në rastin e Maqedonisë së Veriut e dimë nga sharja idioteske që bëri ministri Ferit Idioti dhe mandej e luti për takim njërin prej liderëve të mu shqiptarëve të këtuhit të cilët i shau: Izet Mexhitin. E edhe mandej nga një provë për ndalesë të disa aktivistëve të VLEN-it në kufi nga i cili vendim njashtu spektakolarisht u tërhoq dhe e zhbëu.

Krejt ata aktivistë mandej shkuan dhe u kthyen ku me ditë edhe sa herë në Shqipëri dhe sigurisht në ngjarjen më të madhe atje: protestat dhe Flamingo Revolucionin! Dikush mund të kujtoje se këto tërheqje i ka si pasojë efekt kthjellje prej drogës, por jo ky i frikohet shtetit, zyrtares, institucionalitetit andaj edhe një prej emëruesve të përbashkët të Valon Bela me Bekir Halimi, të cilëve askush nuk ua gjet një foto të përbashkët e ndoshta asnjëherë nuk janë takuar, është se dytë aktualisht nuk kanë cilësi zyrtare shtetërore. Ky kontabilisti i narko-kartelave, para ose pas dozës, ka gjet dy emra nga këtu ama me: mos jenë të shtetit aman se na hap punë! Edhe këtu ka rrëshqit sepse në fund të fundit këta janë shtetas të tjetër kujt dhe si ky që thirret në punë dhe akte të brendshme edhe këta do thirren në të vetat. Shtet fqinj dhe antare të NATO-s dyjat. Ndoshta veç më i kanë thënë: Ndaji një çik të dhënat që paske ti pêr këto dy qytetarë tanë! Ndoshta për ate ishte i zbehur ai ministri i tij me mbiemër më të shpeshtë shqiptar mu në Maqedoni: Llamallari?!

E mesazhi që u dëshirua të përçohet është ai i vjetri s’keni çka përziheni ju nga andej. E pasi kosovarët janë të zënur me zgjedhje e fushata na drejtohet neve këtu. E nisi me tetovarë, por pasi ata e zbythën mirë tash futi dy shkupjanë në listë mos ndoshta në kallaballëkun dhe multipolaritetin e Shkupit do e përçon më shumë mesazhin bëjni çka të dojni ama mos ejani fizikisht në protesta! Sigurisht edhe në këtë ka dështuar pasi është hera e parë që kan fillu organizime kolektive për shkuarjen në protestat e Tiranës nga qytetet dhe fshatrat tona. E se pse do tërhiqet edhe nga ky akt është edhe nga matja që ia tregoi ai algoritmi i tij i famshëm nga ku sigurisht ka kuptuar se po të kishte ndonjë referendum përcaktues mes këtij dhe Bekir Halimit, ky i fundit do e mundte me dallim të qartë edhe brenda asaj Shqipërie të zbrazur.

E edhe nga paraqitjet e ka pa se po të kishte ndonjë debat në ndonjë studio ose media të pavarur Valon Bela do e deklasonte me dijen dhe shkollimin e vet këtë piktor që ekspozon në zyrat shtetërore! Ky shkrim mund të vazhdon, por mendoj se mjafton pasi ky kryeministri edhe disa ditor i Shqipërisë libra nuk lexon, kështu nëpër statuse surfon!

Izet Mexhiti duket se po përpiqet të konsolidojë imazhin e një politikani që nuk ofron vetëm përplasje dhe retorikë, por edhe jetë publike, aktivitete dhe hapësira për qytetarët. Në një kohë kur partitë shqiptare garojnë se kush përfaqëson më bindshëm interesin shqiptar, investimi në kulturë i jep atij mundësinë ta zhvendosë debatin nga fjalët te pamjet konkrete. Pikërisht kultura duket se është kthyer në një nga armët kryesore politike të Izet Mexhitit gjatë këtij sezoni.

Në një hark relativisht të shkurtër kohor, Komuna e Çairit organizoi disa aktivitete të mëdha kulturore. Opera “Goca e Kaçanikut”, Panairi i Librit në Sheshin “Skënderbeu”, koncerti i Ylli Limanit dhe Festivali Ndërkombëtar “Çarshija” nuk përbëjnë vetëm një varg ngjarjesh artistike. Të vendosura në një kontekst politik, ato krijojnë një narrativë të qartë për Çairin si qendër të jetës kulturore shqiptare në Shkup. Këtu qëndron edhe dimensioni politik i gjithë kësaj strategjie. Izet Mexhiti prej vitesh e ka ndërtuar profilin e tij mbi lidhjen e drejtpërdrejtë me Çairin.

Edhe pse tashmë vepron në një skenë më të gjerë politike, Çairi mbetet baza e tij më e rëndësishme politike dhe simbolike. Përmes aktiviteteve kulturore, kjo lidhje jo vetëm që ruhet, por edhe rifreskohet. Në vend që komunikimi me qytetarët të kufizohet vetëm në premtime, projekte infrastrukturore apo mesazhe partiake, kultura krijon një afërsi tjetër.

Ajo mbledh familje, të rinj, artistë, intelektualë dhe qytetarë që ndoshta nuk marrin pjesë në tubime politike, por që bëhen pjesë e një ngjarjeje publike. Në këtë mënyrë, kultura shndërrohet në një formë më të butë, por shpesh më efektive, të komunikimit politik. Opera “Goca e Kaçanikut” kishte një peshë të fortë identitare. Ajo u drejtohej emocioneve kombëtare dhe kujtesës kolektive. Panairi i Librit synonte shtresën intelektuale dhe lexuesit, duke e pozicionuar Sheshin “Skënderbeu” jo vetëm si hapësirë politike, por edhe si qendër të librit dhe kulturës shqiptare.

Koncerti i Ylli Limanit, nga ana tjetër, kishte një target tjetër. Ai tërhoqi masivisht të rinjtë dhe krijoi një atmosferë feste, duke e bërë Çairin të duket si një hapësirë moderne dhe dinamike. Tradita, libri, muzika moderne dhe folklori ndërkombëtar janë përdorur për t’iu drejtuar grupeve të ndryshme shoqërore. Kjo nuk është domosdoshmërisht negative. Përkundrazi, politika moderne funksionon edhe përmes krijimit të përvojave publike dhe emocioneve pozitive. Megjithatë, nuk duhet anashkaluar fakti se çdo aktivitet i madh publik prodhon edhe kapital politik

. Edhe kur organizator formal është Komuna e Çairit, përfitimi politik lidhet drejtpërdrejt me figurat që perceptohen si patronë të këtij modeli qeverisës. Në këtë rast, hija politike e Izet Mexhitit vazhdon të jetë e pranishme mbi Çairin. Në vend të një slogani politik, qytetarët shohin një shesh të mbushur. Në vend të një konference për shtyp, shohin një koncert. Në vend të një deklarate për identitetin, shohin një operë shqiptare. Kjo është shumë më e lehtë për t’u kujtuar dhe shpesh shumë më e fuqishme në planin elektoral. Aktivitetet kulturore mund të krijojnë atmosferë, të përmirësojnë imazhin dhe të forcojnë lidhjen emocionale me qytetarët, por nuk mund t’i zëvendësojnë politikat publike.

Qytetarët kërkojnë njëkohësisht edhe rrugë të rregulluara, pastërti, infrastrukturë, rend urban dhe shërbime më cilësore. Prandaj, sfida për Mexhitin dhe strukturat që ai përfaqëson është që kultura të mos mbetet vetëm dekor politik sezonal. Nëse aktivitetet shoqërohen me investime afatgjata në teatro, biblioteka, qendra rinore dhe mbështetje për artistët, atëherë mund të flitet për një politikë të qëndrueshme kulturore.

Në të kundërtën, ato rrezikojnë të perceptohen vetëm si skenografi e bukur për një fushatë të vazhdueshme politike. Megjithatë, një gjë është e qartë. Gjatë këtij sezoni, Izet Mexhiti ka kuptuar se kultura nuk është vetëm argëtim. Ajo është identitet, emocion, prani publike dhe ndikim. Dhe në një terren politik ku lufta për perceptimin është po aq e rëndësishme sa lufta për votën, kultura është shndërruar në një nga armët e tij më të sofistikuara.

“E para nuk ka pas asnjë vrasje politike, burgosje politike, nëse kemi parasysh ndryshimi është proces, ne jemi munduar çdo ditë për të punuar në këtë drejtim. Shqiptarët duhet ta marrin hisen e tyre në buxhet, ekonomia e determinon politikën, jo të mbetemi vetëm në çështjet folklorike, përkushtimi ka qenë të marrim hisen që na takon. Janë 3 miliardë euro të fokusuara në vendbanimet shqiptare”, ka thënë Mexhiti.

Sipas tij, fokusi gjatë kësaj periudhe ka qenë edhe te decentralizimi që janë 360 projekte në komunat shqiptare, ndërsa vulën e ka VLEN-i.

“Mjetet janë nga kredia hungareze, ku nga 300 milionë, 100 milionë janë për komunat shqiptare, pa e harruar edhe ligjin për përfaqësim të drejtë, Provimi i jurisprudencës, ai për lojërat e fatit, Korridori 8, sheshi Skënderbeu, ligji i Medresesë…”, ka thënë mes tjerash Mexhiti.

Evazioni fiskal në Shqipëri nuk është më vetëm historia e një fature të palëshuar, e një xhiroje të fshehur apo e një bilanci të manipuluar.

Në një ekonomi që po përpiqet të formalizohet dhe të rrisë besueshmërinë e saj, evazioni është bërë më i sofistikuar, më i vështirë për t’u identifikuar dhe shpesh më i rrezikshëm, sepse nuk shfaqet gjithmonë si shkelje e hapur.

Në shumë raste ai vishet me formë ligjore, mbulohet me kontrata të rregullta, justifikohet me konsulencë fiskale dhe paraqitet si planifikim normal biznesi.

Pikërisht këtu lind debati më i rëndësishëm: ku mbaron e drejta e biznesit për të planifikuar barrën tatimore dhe ku fillon abuzimi? Sepse jo çdo përpjekje për të paguar më pak tatime është evazion.

Një biznes ka të drejtë të zgjedhë formën më eficiente të organizimit, të përdorë lehtësitë që parashikon ligji, të planifikojë investimet, të dokumentojë shpenzimet dhe të mos paguajë më shumë se sa i kërkon ligji. Kjo është pjesë e menaxhimit normal nga pikëpamja financiare e një biznesi që operon në tregun vendas.

Por e drejta për të planifikuar nuk mund të kthehet në të drejtë për të simuluar. Kur një kontratë nuk pasqyron një marrëdhënie reale, kur një faturë nuk lidhet me një shërbim të kryer, kur shpenzimet krijohen artificialisht, kur strukturat ndërmjetëse përdoren vetëm për të zhvendosur fitimin apo kur forma juridike përdoret për të fshehur përmbajtjen ekonomike, atëherë nuk jemi më përpara planifikimit tatimor, por përpara evazionit të veshur me kostum ligjor.

Në këtë pikë duhet bërë dallimi mes asaj që shpesh quhet evazion i ligjshëm dhe evazionit të paligjshëm. I pari nuk është evazion në kuptimin penal ose administrativ të fjalës, por planifikim tatimor brenda hapësirave që lejon ligji.

Ai lidhet me zgjedhje të ligjshme të biznesit për të optimizuar barrën fiskale, pa fshehur të ardhura dhe pa krijuar dokumente fiktive.

I dyti, evazioni i paligjshëm, lidhet me fshehjen, mosdeklarimin, simulimin, deformimin e dokumentacionit, faturat pa përmbajtje reale apo krijimin e shpenzimeve artificiale. Problemi më i madh lind kur kufiri mes tyre mjegullohet qëllimisht dhe kur forma e ligjshme përdoret për të mbuluar një përmbajtje të paligjshme.

Dallimi thelbësor qëndron te substanca ekonomike. Nëse një transaksion ka arsye reale biznesi, çmim të arsyeshëm tregu, dokumentacion të besueshëm dhe pasoja ekonomike të verifikueshme, ai mund të konsiderohet pjesë e veprimtarisë normale të biznesit.

Por nëse qëllimi i vetëm është ulja artificiale e detyrimit tatimor, dokumenti nuk mjafton për ta bërë veprimin të ligjshëm në përmbajtje. Ligji nuk mund të lexohet vetëm në formë; ai duhet të zbatohet edhe në frymë.

Në Shqipëri, ky debat merr rëndësi të veçantë për shkak të strukturës së ekonomisë, peshës së informalitetit, përdorimit të parasë cash, kulturës së deklarimit dhe raportit ende të brishtë mes biznesit dhe institucioneve.

Për shumë vite, një pjesë e tregut është mësuar të funksionojë me logjikën se formalizimi është barrë, ndërsa shmangia është avantazh. Kjo ka krijuar një deformim të madh ekonomik: biznesi korrekt shpesh ka konkurruar me biznesin që paguan më pak, jo sepse është më eficient, por sepse fsheh, vonon, simulon ose nuk deklaron plotësisht.

Prandaj evazioni fiskal në Shqipëri do të fillojë të reduktohet qenësisht jo vetëm kur të shtohen kontrollet, por kur mjedisi i biznesit, qeverisja dhe funksionimi i institucioneve të ngrihen në atë nivel sa biznesit të mos i dalë më lirë të nxjerrë fitim nga evazioni sesa nga aktiviteti i rregullt.

Ky është thelbi i problemit. Për sa kohë kostoja e të qenit korrekt është më e lartë se rreziku i të qenit informal, evazioni nuk luftohet dot vetëm me gjoba. Ai mund të frenohet përkohësisht, por nuk zhduket si sjellje ekonomike.

Një biznes që sheh se konkurrenti nuk deklaron të ardhurat, paguan më pak punonjësit në sistem, lëshon fatura pjesërisht, përdor shpenzime fiktive ose qarkullon para jashtë kanaleve normale, ndodhet përballë një dileme të padrejtë: ose të mbetet korrekt dhe të humbasë terren, ose të përshtatet me deformimin e tregut.

Kjo është pika ku evazioni nuk është më vetëm problem individual i një tatimpaguesi, por bëhet problem strukturor i ekonomisë.

Në këtë kuptim, lufta kundër evazionit nuk duhet parë si betejë e shtetit kundër biznesit. Përkundrazi, ajo duhet kuptuar si mbrojtje e biznesit të ndershëm.

Një ekonomi që toleron evazionin penalizon ata që deklarojnë, që paguajnë, që mbajnë punonjësit në mënyrë të rregullt, që investojnë me kapital të justifikuar dhe që ndërtojnë marrëdhënie transparente me bankat, furnitorët dhe konsumatorët. Nëse tregu lejon që avantazhi të krijohet nga shmangia dhe jo nga produktiviteti, atëherë konkurrenca nuk është më e lirë; është e deformuar.

Kjo vlen si për evazionin e paligjshëm klasik, ashtu edhe për atë që paraqitet si i ligjshëm në pamje. Evazioni i hapur është më i lehtë për t’u kuptuar: mosdeklarim të ardhurash, fshehje xhiroje, mospagesë tatimesh, moslëshim faturash, manipulim dokumentacioni.

Por evazioni i sofistikuar është më i rrezikshëm, sepse krijon një realitet formal që duket i rregullt. Ai mund të shfaqet përmes faturave që nuk pasqyrojnë shërbime reale, kontratave pa përmbajtje ekonomike, qarkullimit artificial të fondeve, shpenzimeve të fryra, transaksioneve mes palëve të lidhura ose strukturave që nuk kanë qëllim tjetër përveç uljes së barrës fiskale.

Në të dy rastet, dëmi është i njëjtë: buxheti humbet të ardhura, tregu humbet barazinë, biznesi korrekt humbet konkurrueshmërinë dhe ekonomia humbet besueshmërinë. Ndryshon vetëm forma.

Njëri evazion është i zhveshur, tjetri është i veshur mirë. Por të dy godasin të njëjtin parim: detyrimin që rregullat të zbatohen njësoj për të gjithë.

Në këtë panoramë duhet parë edhe një rrezik tjetër, më i ndjeshëm dhe më i vështirë për t’u trajtuar publikisht: përdorimi i biznesit formal për të futur në ekonomi kapital me origjinë të dyshimtë.

Një shoqëri tregtare mund të ketë dokumente, llogari bankare, fatura, bilance dhe deklarime tatimore, por kjo nuk e përjashton mundësinë që ajo të përdoret si fasadë për të legjitimuar para që nuk burojnë nga aktiviteti real ekonomik.

Kur kapitali i pajustifikuar hyn në treg përmes bizneseve formale, ai deformon çmimet, konkurrencën dhe sjelljen normale të sektorëve ekonomikë.

Ky fenomen është veçanërisht i dëmshëm, sepse krijon biznese që nuk mbështeten te eficienca, cilësia apo produktiviteti, por te burime financiare që nuk ndjekin logjikën e tregut.

Një sipërmarrës që punon me kredi bankare, fitim të deklaruar dhe kapital të ligjshëm nuk mund të konkurrojë në kushte të barabarta me një subjekt që ka mundësi të përballojë humbje, çmime jonormale apo investime të pashpjeguara. Kjo e dobëson ekonominë formale nga brenda dhe krijon një treg ku jo gjithmonë fiton më i miri, por ai që ka burime më pak transparente.

Për këtë arsye, formalizimi nuk duhet të matet vetëm me numrin e faturave të lëshuara apo deklaratave të dorëzuara.

Shqipëria ka nevojë të kalojë nga formalizimi sasior te formalizimi cilësor. Nuk mjafton që transaksioni të jetë i regjistruar; duhet të ketë përmbajtje reale. Nuk mjafton që paraja të kalojë në sistem; duhet të jetë e justifikuar. Nuk mjafton që biznesi të ketë bilanc; duhet që bilanci të pasqyrojë aktivitetin real. Nuk mjafton që dokumenti të ekzistojë; duhet që dokumenti të tregojë të vërtetën ekonomike.

Nga ana tjetër, shteti duhet të kuptojë se evazioni nuk luftohet vetëm me frikë. Kontrolli tatimor është i nevojshëm, por nuk është i mjaftueshëm.

Një administratë moderne nuk duhet të funksionojë vetëm si mekanizëm ndëshkues, por si institucion që dallon riskun, lexon të dhënat, kupton sektorët, analizon sjelljen ekonomike dhe godet abuzimin real. Jo çdo gabim është evazion. Jo çdo strukturë fiskale është skemë. Jo çdo përpjekje për të ulur barrën tatimore është shkelje. Nëse administrata i trajton të gjitha njësoj, ajo krijon pasiguri dhe i largon bizneset serioze nga planifikimi i rregullt.

Biznesi korrekt ka nevojë për siguri juridike. Ai duhet të dijë paraprakisht se çfarë lejohet, çfarë nuk lejohet dhe cilat janë kriteret mbi të cilat administrata vlerëson një transaksion.

Pa udhëzime të qarta, pa interpretim të qëndrueshëm dhe pa standarde të parashikueshme kontrolli, lufta kundër evazionit rrezikon të prodhojë konflikt në vend të përputhshmërisë. Një biznes nuk mund të zhvillohet në një mjedis ku çdo vendimmarrje fiskale mund të rishikohet më vonë me standarde të paqarta.

Në fund, reduktimi real i evazionit kërkon më shumë se reforma teknike. Kërkon një marrëveshje të re ekonomike mes shtetit dhe biznesit.

Shteti duhet të garantojë rregulla të qarta, institucione funksionale, kontroll të drejtë dhe shërbime publike që justifikojnë barrën tatimore. Biznesi duhet të kuptojë se formalizimi nuk është vetëm detyrim, por edhe mbrojtje: rrit aksesin në financim, forcon reputacionin, krijon besueshmëri dhe e bën sipërmarrjen më të qëndrueshme.

Evazioni me kostum ligjor është i rrezikshëm sepse nuk e kundërshton ligjin hapur; ai përpiqet ta përdorë ligjin si mbulesë. Pikërisht për këtë arsye, përgjigjja ndaj tij nuk mund të jetë vetëm procedurale.

Duhet të jetë ekonomike, institucionale dhe kulturore. Një treg i drejtë nuk ndërtohet vetëm duke mbledhur më shumë taksa, por duke bërë që respektimi i ligjit të jetë më i leverdishëm se shmangia e tij.

Nëse Shqipëria synon një ekonomi më konkurruese, më të besueshme dhe më tërheqëse për investime, beteja kryesore nuk është vetëm kundër atij që nuk lëshon faturë. Është edhe kundër atij që përdor faturën, kontratën, bilancin dhe shoqërinë tregtare për të krijuar një realitet të rremë ekonomik.

Vetëm kur fitimi nga biznesi i rregullt të jetë më i sigurt, më i qëndrueshëm dhe më i leverdishëm se fitimi nga evazioni, atëherë formalizimi nuk do të jetë më detyrim i imponuar, por zgjedhje racionale e vetë tregut.

*Profesor në Universitetin “Aleksandër Moisiu”, në lëndët “E Drejta e Shoqërive Tregtare” dhe “Qeverisja e Korporatave

Ku është Komisari i Zajazit? Pse nuk doli të mbrojë gjakun e Tahir Sinanit? Komisari zgjodhi të heshtë për heroin kombëtar. Miqësia me Sulltan Surrelin peshon më shumë se gjaku i dëshmorit. Pasi e ktheu gjakun e derdhur në kapital financiar, Komisari përdor retorikë të lodhur marksiste. Ai sulmon protestat legjitime të Gjeneratës Z në Shqipëri, duke i quajtur ato “gracka të armikut”.

Retorika e Komisarit është një kopje e shpëlarë e fjalimeve të xhaxhit Enver. Sipas kësaj logjike marksiste-leniniste, partia dhe shteti janë një. Kush prek xhaxhin, po godet industrinë, investimet dhe rrezet e diellit në Sarandë. Vetëm mendësia e vjetër e bunkerit mund të shpikë një teori absurde. Sipas tij, grekët dhe serbët bashkojnë forcat për të sabotuar sezonin turistik përmes protestave të qytetarëve.

Komisari përpiqet të mbrojë “industrinë e turizmit” dhe “investitorët”. Në fakt, ai po mbron akumulimin primitiv të kapitalit nga një klikë oligarkike. Kjo klikë vjedh përditë pronën publike në Shqipëri. Ndërsa flet për “pasiguri” të krijuar nga protestat, ai injoron Kushtetutën. Stabiliteti i vërtetë i shtetit buron nga neni 1 dhe neni 3 të Kushtetutës së Shqipërisë. Aty sanksionohet se sovraniteti i përket popullit dhe tërësia e territorit është baza e shtetit.

Investitorët e huaj nuk po ikin nga protestat që “nuk dihet ku e kanë kokën”. Ata po ikin nga antishteti i Sulltan Surrelit që “dihet shumë mirë ku e ka dorën”.

Sa për Beogradin, Komisari po na tregon grackat e huaja. Ai harron se kush ulej këmbëkryq në Shkup për të vizatuar “Ballkanin e Hapur”. Në atë tryezë vallëzohej tango me Vuçiqin. Interesat e Kosovës u injoruan plotësisht. Tani na del se protestuesit në Tiranë qenkan zëdhënës të Serbisë? Kjo batutë nuk pi ujë. Kur Sulltan Surreli i bënte elozhe e lëvdata Vuçiqit, quhej “vizionar evropian”. Kur qytetarët shqiptarë kërkojnë llogari prej tij, na qenka “Bota Serbe” në veprim. Ky është teatër komunist i absurditetit. Skenaristët janë në Zajaz e Tiranë, ndërsa regjisori në Beograd.

Komisari na kujton sakrificat e Shqipërisë për Kosovën. Ai flet sikur ato të ishin bërë me firmën e Sulltan Surrelit. Kushtetuta e Shqipërisë (Neni 8) e sanksionon qartë detyrimin ndaj kombit. Ky detyrim buron nga historia, jo nga oborri i Sulltanit. Ndihma për Kosovën nuk mund të përdoret si arsye për të mbyllur sytë para kapjes së shtetit. Pasiguria në Shqipëri nuk vjen nga populli në shesh, por nga antishteti i drejtuar nga Edi Rama.

Komisari tashmë është kthyer në një noter të falimentuar të klikës oligarkike. Duke përdorur paranojën serbe të stabilitetit me çdo kusht, ai mbron një regjim të rrethuar nga prangat e SPAK-ut. Ai tradhton kujtimin e dëshmorëve të kombit. Përfundimisht, Komisari e ka bërë zgjedhjen e tij: ai shkëmbeu gjakun e dëshmorit Tahir Sinani me antishtetin e Sulltan Surrelit.

Duke ricikluar paranojat e vjetra të bunkerit, ai nuk po mbron kombin, por thjesht xhepat e oligarkisë. Bilanci i Komisarit është sa i thjeshtë, aq edhe i turpshëm. Heshtje përballë baltës mbi Tahir Sinanin. Elozhe përballë dëmit që iu bë Kosovës me “Ballkanin e Hapur”. Dhe një retorikë e lodhur marksiste për të trembur shqiptarët.

Por harrohet një detaj: pasigurinë nuk e krijon Gjenerata Z në shesh. Atë e krijon dora e autokratit me fjalor rrugaçi që nuk është më në gjendje të ketë fjalën e fundit.

Komisari i Zajazit shkëmbeu gjakun e pastër të dëshmorit Tahir Sinani me ujin e ndotur të oborrit të Sulltan Surrelit. Ky nuk është më një debat politik, por një degradim kombëtar. Teksa përdor dordolecët e vjetër të xhaxhit Enver për të frikësuar Gjeneratën Z, ai harron se bunkerët e paranojës kanë rënë me kohë.

Sulltani me Komisarin e tij mund të kontrollojnë skenën e tyre të kalbur, por regjia e tyre e frikës ka dështuar.

Antishteti i Edi Ramës nuk ka parë gjë akoma, sepse koha e llogaridhënies po vjen.

(Autori është profesor universitar i së drejtës kushtetuese në UEJL)

Investimet e fundit në sferën e turizmit elitar në Shqipëri duket se kanë nxjerrë më në fund “shpirtin e dreqit nga shishja”. Kur flitet për një investim prej 4 miliardë dollarësh, që sipas parashikimeve mund të ndikojë ndjeshëm në rritjen ekonomike të vendit, pyetja lind vetvetiu: kujt po i pengon kjo? Shqiptarëve të zakonshëm vështirë se po.

Skenari të kujton disi ngjarje që kemi parë më herët në rajon. Fillimisht paraqiten protesta me pretendimin se janë spontane, pastaj, me një shpejtësi të admirueshme, shfaqen kërkesa politike, flamuj ideologjikë dhe personazhe që deri dje nuk kishin asnjë lidhje me kauzën e shpallur. Spontaniteti, si zakonisht, rezulton të jetë i organizuar me përpikëri.

Organizatorët përpiqen të paraqiten si pa kokë dhe pa qendër komanduese, por publiku nuk është më aq naiv sa dikur. Kur në të njëjtën fotografi mblidhen aktivistë, politikanë të dështuar, profesionistë të protestës dhe aventurierë të përhershëm, bëhet e vështirë të shitet ideja e revoltës së pastër qytetare.

Në këtë situatë, Kryeministri Edi Rama nuk duhet të tërhiqet nga realizimi i investimit. Nëse Shqipëria kërkon zhvillim, vende pune, turizëm me vlerë të shtuar dhe integrim më të shpejtë ekonomik, atëherë projektet strategjike nuk mund të bëhen peng i zhurmës së përditshme politike.

Duket se disa e duan Shqipërinë turistike, por pa turistë; e duan zhvillimin, por pa investime; e duan integrimin europian, por pa ndryshime. Një lloj filozofie që do të meritonte studim më vete.

Rama është mjaftueshëm i gjatë për të parë përtej mjegullës së ditës dhe për të dalluar jo vetëm kritikët e sinqertë, por edhe ata që, nën petkun e shqetësimit qytetar, nuk humbin rastin për të baltosur çdo projekt që mund ta çojë Shqipërinë përpara.

Në fund të fundit, historia do të njohë jo ata që protestuan kundër çdo gjëje, por ata që patën guximin të ndërtojnë diçka.

E nis nga aty me qëllim. Sepse çdo gjykim mbi një njeri që ka qeverisur mbi një dekadë duhet të nisë nga pika ku e mori vendin, jo nga pika ku ne do të donim të ishte sot.

Tani thonë se është i korruptuar. E thonë në shesh, e thonë në studio, e shkruajnë nën çdo fotografi që u bie në dorë. Rama hajdut. Rama nuk ndërtoi asgjë. Rama mori gjithçka për vete. E kam dëgjuar aq shumë herë sa fjala ka humbur peshën që dikur e bënte akuzë, dhe është bërë refren. Refrenet nuk provojnë asgjë. Ato vetëm përsëriten derisa veshi i pranon si të vërteta nga lodhja, jo nga bindja.

Po e them qartë, me emrin tim, pa ia bërë qejfin askujt dhe pa pritur që ndokush të ma falë: Rama nuk është i korruptuar.

E di se çfarë do të vijë pas kësaj fjalie. Do të vijë lista. Zvërneci, sekuestrot, dosjet, emrat e huaj. Po unë kam ndërtuar çdo gjë që kam shkruar mbi një parim të vetëm, dhe nuk do ta braktis sot vetëm sepse më vjen për dore: akuza nuk është verdikt. Dyshimi nuk është provë. Një njeri nuk bëhet hajdut sepse kundërshtarët e tij e quajnë hajdut në orarin më të shikuar të mbrëmjes. Deri në ditën kur dikush të sjellë prova dhe jo slogane, unë refuzoj ta quaj të korruptuar.

Po, ka ministra e zyrtarë me akuza. Mirë, le të vijnë. Le të presim e le të shohim nëse kjo drejtësi që e quajmë të re është vërtet e re, apo thjesht fytyra e vjetër e larë me ujë të ftohtë. Le të shohim nëse edhe atje, pas zyrave të reja dhe fjalëve të mëdha, fshihen prokurorë që njërin e ndjekin gjer në frymën e fundit dhe tjetrin e harrojnë me dashje, të joshur nga interesa që s’kanë asnjë lidhje me misionin që një popull i tërë ua besoi. Por edhe sikur çdo ministër të dilte me një dosje në dorë e të dënohej, kjo nuk e prek Ramën. Sepse kush e do një vend e ndërton atë me njerëzit që ka, jo me njerëzit që ëndërron. Dhe dashuria, kudo që shkon, e ka të njëjtin fat: të bën të besosh, dhe të besosh do të thotë t’ia lësh derën hapur edhe atij që një ditë do të të tradhtojë. Të kesh zgjedhur njeriun e gabuar nuk është vjedhje. Është plagë. Dhe plaga, ndryshe nga vjedhja, nuk dënohet në asnjë gjykatë, sepse vjen nga zemra, jo nga dora.

Por le ta lëmë fjalën korrupsion aty ku e meriton, te vogëlsia e saj, dhe të kalojmë te pyetja e vërtetë, ajo që askush në shesh nuk dëshiron ta bëjë sepse përgjigja e prish festën.

Pyetja është: çfarë u ndërtua, dhe në cilën fazë u çua vendi?

Asnjë shtet në botë nuk është ngritur përnjëherësh në mirëqenie. Kjo nuk është mendim, është histori. Së pari ndërtohet baza, infrastruktura, kapitali, lidhja fizike mes njerëzve dhe tregjeve. Pastaj kjo bazë e forcon shtetin si strukturë, e bën aparatin të aftë të mbledhë, të shpërndajë, të mbrojë. Dhe vetëm në fund, mbi këtë dysheme prej betoni e institucionesh, vjen faza e tretë, ajo që e ndien njeriu i thjeshtë në xhep, mirëqenia për të gjithë. Vendet që njohim si të suksesshme i kaluan këto faza me radhë, dhe asnjëherë pa një figurë që mbajti mbi shpinë peshën e fazës më të padukshme, asaj që ndërton themelin që askush nuk e fotografon.

Shqipëria sot e ka bazën, nukleusin e domosdoshëm strategjik. Ka rrugët, ka lidhjet, ka një strukturë shteti që njëzet vjet më parë ishte ëndërr. Kjo nuk u bë vetë. Kjo Shqipëri e re, me të gjitha të metat e saj, dhe ka të meta, është foshnja e dikujt. Lindi nga dikush. Dhe ai dikush nuk janë ata që sot rrinë në radhët e para të sheshit duke pritur që foshnja të rritet vetë sa për t’ia marrë në krahë para fotografëve.

Sepse këtu fshihet mizoria, dhe e përdor fjalën me vetëdije.

Ata e dinë që baza është hedhur. E dinë që faza e vështirë, ajo e baltës dhe e betonit, ka mbaruar. E dinë që ajo që vjen tani është faza e ëmbël, faza e frytit. Dhe pikërisht në këtë çast zgjedhin ta damkosin ndërtuesin si dështak. Logjika është e ftohtë dhe e përkryer: e shpall të dështuar atë që ndërtoi themelin, ia mohon veprën, dhe pastaj ulesh mbi atë vepër dhe e quan tëndën. Korrupsioni nuk është këtu diagnoza. Është vegla. Është çelësi me të cilin hapet dera e trashëgimisë.

Dhe le të jemi të sinqertë për diçka që balada, e cila sot qarkulloi nëpër ekranet tona, e tha pa dashur më saktë se çdo analizë: plagët më të thella nuk vijnë nga shqelmat e turmës. Vijnë nga duart që dikur i besove. Nga fytyrat që dikur uleshin pranë teje. Kush ka qeverisur e di se armiku i shtetit rrallë vjen nga jashtë; ai rritet brenda, te tavolina jote, me buzëqeshjen e mëngjesit dhe thikën e mbrëmjes.

Mua më thonë se ky qëndrim është rreshtim. Se duke refuzuar të ndaj fajin baras mes ndërtuesit dhe atyre që duan vetëm ta trashëgojnë, kam zgjedhur një palë. Por unë nuk kam zgjedhur një parti. Kam refuzuar një gënjeshtër të rehatshme, atë gënjeshtër që kërkon nga opinionisti të vendosë gjithmonë një peshore me dy tasa të barabartë, edhe kur njëri tas mban dekada vjet punë dhe tjetri mban vetëm zhurmë. Të barazosh ndërtuesin me ata që duan ta shkulin, kjo nuk është paanshmëri. Kjo është frikë e maskuar si virtyt.

Një ditë fjalimet do të shuhen. Titujt e gazetave do të zverdhen. Inati do të tretet me vitet, ashtu siç tretet çdo inat. Dhe atëherë askush nuk do të pyesë se kush bërtiti më fort, kush hodhi gurin e parë, kush u ngjit më shpejt në karrige. Do të mbetet vetëm një pyetje, e thjeshtë sa kruspulli i një fëmije: kush e ndërtoi atë që mbeti në këmbë?

Turma do të shkojë në shtëpi. Banderolat do të ulen. Sheshi do të zbrazet siç zbrazet gjithmonë.

Dhe vendi, ai vend që sot e quajnë dështim ata që presin ta trashëgojnë, do të mbajë gjurmët e duarve që e ngritën nga balta. Historia nuk i pyet hajdutët se çfarë morën. I pyet ndërtuesit se çfarë lanë.

Ka një arsye pse shoqëritë e shëndetshme e quajnë çmenduri atë që largohet nga arsyeja.

Jo sepse domosdoshmërisht shumica ka gjithmonë të drejtë, por sepse ekzistojnë disa kufij minimalë logjikë pa të cilët bashkëjetesa bëhet e pamundur.

Aktualisht në Shqipëri po përjetojmë një fenomen të çuditshëm: Çmenduria nuk po përpiqet më të justifikohet.

Ajo po kërkon të shpallet virtyt, moral, kauzë, ligj, kushtetutë, kanun. Po kërkon duartrokitje dhe pasues.

Deri dje ishte turp të ndryshoje qëndrim çdo javë; të mohoje atë që kishe thënë dje; të shaje një politikan në mëngjes dhe ta mbroje në darkë. Të gdhiheshe shqiptar, në drekë grek, pasdite serb e të ngryseshe italian.

Sot kjo paraqitet si zgjuarsi!

Dje ishte e papranueshme të kërkoje vota nga qytetarët dhe njëkohësisht të deklaroje se sistemi ku garon është i paligjshëm dhe nuk mposhtet dotme vota.

Sot kjo paraqitet si heroizëm!

Dhe sa më shumë përhapet kjo logjikë, aq më pak duket si çmenduri. Më tepër duket si fyerje. Kur i çmenduri është vetëm, njerëzit e vërejnë menjëherë. Kur të çmendurit bëhen turmë, fillojnë të dyshojnë te vetja njerëzit normalë.

Prandaj aksioma mbetet e vlefshme: çmenduria është krenari për aq kohë sa të çmendur ka pak. Në momentin kur bëhet masive, ajo shndërrohet në rrezik publik. Ose, ose në budallallëk. Ose më keq akoma në ligësi.

Sepse atëherë “Çmenduria- budallallëk- ligësi” deformon jo vetëm gjykimin individual, por vetë realitetin politik dhe shoqëror.

Shqipëria sot nuk vuan nga mungesa e informacionit. Vuan nga mungesa e koherencës. Nga aftësia për të pranuar si të vërteta dy gjëra që përjashtojnë njëra- tjetrën.

Të jesh kundër sistemit dhe njëkohësisht produkt i tij.

Të shpallësh revolucion dhe të ruash privilegjet e establishmentit.

Të kërkosh moral nga ata që dje i akuzoje për imoralitet.

Dhe kur këto kundërthënie jo vetëm tolerohen, por duartrokiten e ndiqen, problemi nuk është më te individi. Problemi është te shoqëria që fillon ta quajë normalitet atë që dje e konsideronte absurditet.
Problemi fillon kur çmenduria bëhet modë. Kur njerëzit nuk turpërohen më prej saj, por krenohen me të.

Historia politike është e mbushur me njerëz që kanë qenë të bindur se zotëronin të vërtetën absolute. Askush nuk e kishte. Çmenduria mund të japë momentalisht e për disa kohë forcë, por nuk të jep automatikisht të drejtë. Çmenduria mund të prodhojë zhurmë, por jo domosdoshmërisht arsye.

Përvoja tregon se shoqëritë nuk rrënohen kur shfaqen të çmendurit. Rrënohen kur të çmendurit fillojnë të besojnë se janë gjenitë e kohës dhe kur turma nis t’i duartrokasë e t’i ndjekë.

Në Kryeministri është dhënë alarmi. Problemi nuk është protesta. Problemi është se askush nuk po gjen organizatorin.
Në Shqipëri as kafja e mëngjesit nuk pihet dot pa një organizator. Çdo gjë, që nga dasmat e deri te tenderat, e ka një organizator, e jo të mos e ketë një protestë me dhjetëra mijëra njerëz!
Shërbimet sekrete, patronazhistët, ekspertët dhe analistët hidhen në kërkim. Duke zbatuar porositë e kryeministrit, rezultatet ishin mbresëlënëse. Njëri grup zbulon se prapa protestave qëndrojnë monarko-fashistët grekë. Një tjetër Serbinë. Disa gjejnë Iranin. Të tjerë arrijnë në përfundimin se iranianët manipulohen nga grekët dhe një grup tjetër që grekët manipulohen nga iranianët. Partia kryesore opozitare zbuloi Sorosin. Një këshilltar i kryeministrit tha se turma ishte mbledhur se priste që t’i këputej lidhësja e bikinit një vajze që poston video në TikTok. Ndërsa një komentator televiziv që ka ardhur në ndihmë nga Kosova flet për një organizatë aq sekrete, sa nuk ekziston asnjë provë që ajo ekziston. Analisti i gjyshes veneciane tha se të gjithë shqiptarët ishin antishqiptarë. Por të gjitha teoritë kishin edhe kundërteoritë dhe asnjëra nuk po fitonte terren. Kryeministri ishte i shqetësuar, por edhe i inatosur. Këshilltarët e frikësuar ulnin kokat dhe ecnin në heshtje nëpër korridore.
Por protestat vazhdojnë.
Madje shtohen.
Thirret një mbledhje e gjerë. Përveç shërbimeve sekrete të shtetit, marrin pjesë edhe shërbimet sekrete dhe policitë private që morën pjesë në shuarjen e kryengritjes së Zvërnecit dhe të Rrjollit, kamerat e Qytetit të Sigurt të Emirateve, dy këshilltarë të dy vëllezërve sirianë që paraqiten nga Katari, kryeshitësi i pallateve të Alabarit nga Durrësi dhe shumë të tjerë.
Heshtje. Dukej sikur po merrnin pjesë në një funeral.
Kur të gjithë, shpresëhumbur, po mendonin se nuk do ta gjenin dot shkaktarin e protestive, një këshilltar i ri tha me zë të mekur:
— Po sikur të pyesim Diellën?
Në sallë u ndje një mërmëritje.
Diella, Ministrja e Inteligjencës Artificiale, krenaria teknologjike e AKSHI-t të kryeministrit, ishte mjeti i duhur për këtë gjë. Si nuk u kishte shkuar në mendje më parë? Sipas broshurave zyrtare, ajo analizon miliarda të dhëna, zbulon lidhje të fshehta dhe arrin në përfundime që mendja njerëzore nuk i arrin dot.
U tha, u bë. U vendos!
Gjithçka përfundoi në serverët e saj: raportet e policisë, raportet e shërbimeve sekrete, shënimet e patronazhistëve, postimet në Facebook, komentet në TikTok, debatet televizive, deklaratat politike dhe premtimet elektorale, kujtimet e rojeve private. U futën tenderat e rrugëve, lejet e ndërtimit, planet urbanistike të Palasës, kontratat koncesionare, PPP-të, dosja e plotë e inceneratorëve, seancat e parlamentit, fjalimet e Berishës, Flamurit, Taulantit, intervistat e Blendi Klosit, fjalimet e Zegjinesë. Gjithçka.
Për tri ditë e tri net algoritmet punuan pa pushim.
Në ditën e katërt mbërrin njoftimi:
ANALIZA PËRFUNDOI.
Ministrat, drejtorët, këshilltarët dhe vetë kryeministri mblidhen para ekranit gjigant.
Dritat fiken.
Shfaqet raporti:
JANË ANALIZUAR 48 MILIARDË TË DHËNA.
ËSHTË IDENTIFIKUAR SUBJEKTI ME NDIKIMIN MË TË MADH NË KRIJIMIN E PAKËNAQËSISË PUBLIKE DHE MOBILIZIMIN E QYTETARËVE. ËSHTË INTERESANTE QË AS AI VETË NUK E DI QË ËSHTË KOKA E PROTESTAVE.
Salla ngrin. Ua, çfarë konspiracioni! Prandaj nuk po e gjenin dot. Shkaktari i protestave ishte aq sekret, sa edhe vetë shkaktari nuk e dinte që ishte ai shkaku.
Kush të ishte vallë?
Ekrani mbetet bosh për disa sekonda.
Më pas shfaqet mesazhi i fundit:
SHKAKTARI KRYESOR I PROTESTAVE U IDENTIFIKUA ME SAKTËSI 99.9 PËR QIND.
Në sallë u vendos heshtje e thellë.
Ngadalë në ekran fillon të formohet fotografia.
Pastaj emri.
Të gjithë e shohin.
Në ekran ndriçon fotografia e kryeministrit.
Poshtë saj shkruhet:
EDI RAMA
Askush nuk flet. Vetëm Diella shton me zërin e saj të butë, të shoqëruar me titra poshtë fotos:
“Sipas analizës statistikore, ky subjekt ka kontribuar më shumë se çdo individ, organizatë, fuqi e brendshme apo e jashtme, në krijimin e kushteve që kanë sjellë protestën.”
Heshtjen e rëndë të sallës e prishi zëri i Edi Ramës:
— Hiqjani prizën!

Në teatrin absurd të Edi Ramës, 35-vjetori i Partisë Socialiste nuk mund të festohej ndryshe përveçse me një propagandë të përmasave ballkanike. I mbyllur në bunkerin e tij mediatik dhe i rrethuar nga duartrokitjet e detyruara të oborrtarëve, “Sulltani i Surrelit” sulmoi Tetovën dhe Kosovën.

Kryeministri pretendon se ka zbuluar një komplot të ri gjeopolitik: gurët e Tetovës dhe të Kosovës po dëmtojnë sezonin turistik të Vlorës!

Sa shpejt zgjohet instinkti i xhaxhit Enver kur pushteti ndjen rrezik. Kur qytetarët ngrihen kundër dyshimeve të bazuara për një korrupsion galopant në projektet e Vlorës, ku betoni dhe pastrimi i parave fshihen pas maskës së “zhvillimit”, Rama gjen menjëherë armikun e jashtëm.

Enveri shihte diversantë me parashutë, ndërsa Edi sheh tetovarë e kosovarë me gurë në xhep që ecin bulevardeve për t’u prishur rehatinë oligarkëve të tij.

Nuk ka asgjë më komuniste sesa të shpallësh armik të jashtëm cilindo që guxon të vërë në dyshim tenderët sekretë dhe aferat që vijnë erë hajdutëri. Kjo është një përpjekje e dëshpëruar për të krijuar një ndarje artificiale mes shqiptarëve dhe për të fshehur dështimet qeverisëse pas një patriotizmi të rremë turistik.

Por, ku dhemb në të vërtetë? Pse pikërisht Tetova dhe Kosova?

Përgjigjja është e thjeshtë: shqiptarët jashtë kufijve shtetërorë nuk e hanë më sapunin për djathë. Përderisa Rama sillet si avokat i Vuçiqit duke e parë Ballkanin përmes syzeve të Beogradit, Tetova dhe Kosova mbrojnë boshtin kombëtar.

Për Ramën, xhentilesat me Serbinë janë “modernitet”, ndërsa solidariteti mbarëshqiptar i Kosovës dhe Tetovës është “prapambetje” që dëmton turizmin.

Është jonormale që një kryeministër shqiptar të sulmojë Tetovën dhe Kosovën për të mbrojtur aferat e dyshimta të Vlorës. Turizmi nuk dëmtohet nga protestat e qytetarëve të ndershëm. Turizmi dhe shteti shqiptar vdesin nga korrupsioni që i ka zënë frymën vendit, nga pastrimi i parave dhe nga aleancat antikombëtare ballkanike.

Nga Tetova e universiteteve dhe e qëndresës, mesazhi për Edi Ramën është i qartë: gurët tanë janë gurë të themelit kombëtar, jo të propagandës sate!

Ruaje Vlorën nga korrupsioni yt, sepse nga shqiptarët nuk ke pse frikësohesh, përveç nëse llogaritë e tua nuk përputhen me Shqipërinë, por me “Botën Serbe”.

Në vend që të japë llogari para drejtësisë për hajdutërinë galopante që po zbraz xhepat e qytetarëve, Kryeministri zgjedh të bëjë viktimën e një “sulmi ballkanik”. Kjo është një shfaqje e pështirë ku fajtori mbetet gjithmonë dikush tjetër. Vetë ai qëndron mbi fron, i larë nga çdo mëkat, duke pritur sezonin turistik të radhës mbi kurrizin e një populli të vjedhur.

Nuk janë gurët e Tetovës dhe të Kosovës ata që po bllokojnë të ardhmen e Shqipërisë, por thasët me para të korrupsionit qeveritar që pastrohen në kullat e Tiranës dhe të bregdetit.

(Autori është profesor universitar i së drejtës kushtetuese në UEJL)

Izet Mexhiti bashkoi ish-opozitën shqiptare kur shumëkush mendonte se kjo ishte e pamundur. Në një skenë politike ku ndarjet ishin bërë zakon, ku mosbesimi ishte më i madh se bashkëpunimi dhe ku secili subjekt politik dukej i mbyllur në llogaritë e veta, ai arriti të krijojë një bosht të ri politik. Ky bashkim nuk ishte vetëm marrëveshje mes partive, por ishte përgjigje ndaj një nevoje të madhe të shqiptarëve për ndryshim.
Sot ajo forcë është në pushtet dhe quhet VLEN. Por pikërisht tani fillon sfida më e madhe.

Sepse është një gjë të bashkosh opozitën kundër një modeli të vjetër politik, dhe është krejt tjetër gjë të bashkosh shqiptarët rreth një vizioni të ri. Opozita bashkohet nga pakënaqësia, nga nevoja për ndryshim, nga dëshira për ta rrëzuar një mentalitet të konsumuar. Por qytetarët bashkohen vetëm kur shohin drejtim, kur ndiejnë siguri, kur besojnë se politika nuk po bëhet për interesa të ngushta, por për të ardhmen e tyre.
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut për vite me radhë janë mbajtur peng të frikës, të ndarjeve artificiale dhe të së kaluarës. Janë ndarë sipas partive, sipas rajoneve, sipas interesave të grupeve dhe shpesh janë detyruar të zgjedhin mes heshtjes dhe zhgënjimit. Për një kohë të gjatë, politika shqiptare u paraqit si pronë e disave, ndërsa qytetari i zakonshëm mbeti vetëm spektator i premtimeve të mëdha dhe rezultateve të vogla.
Prandaj, vizioni i ri nuk mund të jetë vetëm ndërrim fytyrash. Nuk mjafton të ndryshohen emrat, nëse mbetet i njëjti mentalitet. Nuk mjafton të flitet për ndryshim, nëse qytetari nuk e ndien atë në institucion, në ekonomi, në punësim, në arsim, në drejtësi dhe në dinjitetin e përditshëm.

Bashkimi i shqiptarëve sot duhet të ndërtohet mbi një parim të thjeshtë: askush të mos ndihet i përjashtuar. Jo shqiptari i Çairit më shumë se ai i Kumanovës. Jo shqiptari i Tetovës më shumë se ai i Strugës, Dibrës, Gostivarit, Likovës apo Sarajit. Jo ai që është afër pushtetit më shumë se ai që nuk ka askënd në parti. Një politikë e re duhet t’i flasë secilit qytetar dhe t’i thotë qartë: institucioni nuk është pronë private, institucionet nuk janë zyrë partiake dhe mundësitë nuk janë vetëm për të zgjedhurit.

Këtu qëndron edhe përgjegjësia më e madhe e Izet Mexhitit dhe e VLEN-it. Tani nuk mjafton të thuhet se modeli i vjetër ishte i dëmshëm. Në këtë kuptim, bashkimi i shqiptarëve nuk është vetëm projekt politik. Është projekt shoqëror. Është përpjekje për ta kthyer besimin e humbur. Është përpjekje për t’i bindur njerëzit se ndryshimi nuk ishte vetëm slogan elektoral, por proces që duhet të prekë çdo familje shqiptare.

Izet Mexhiti e bëri njëherë bashkimin politik të ish-opozitës. Tani para tij është një provim më i madh: a mund ta kthejë atë bashkim në një lëvizje më të gjerë qytetare, ku shqiptarët nuk bashkohen nga frika, por nga shpresa; nuk bashkohen kundër dikujt, por për një të ardhme më të mirë; nuk bashkohen për poste, por për dinjitet, drejtësi dhe zhvillim.

Kjo është koha kur shqiptarët nuk duhet të mbeten peng i së kaluarës. E kaluara duhet të shërbejë si mësim, jo si zinxhir. Ajo duhet të tregojë çfarë nuk guxon të përsëritet më: arroganca, ndarja, kontrolli, nepotizmi dhe ideja se pushteti është mbi qytetarin. Politika e re duhet ta thyejë këtë logjikë dhe të ndërtojë një kulturë tjetër: më të hapur, më të drejtë dhe më të përgjegjshme.
VLEN sot ka mundësinë ta bëjë këtë dallim. Por kjo mundësi është edhe përgjegjësi. Sepse qytetarët nuk presin vetëm fjalë të bukura. Ata presin rezultate.

Prandaj, sfida e Izet Mexhitit nuk është vetëm ta ruajë bashkimin politik që krijoi. Sfida e tij është ta zgjerojë atë bashkim të shqiptarëve. Ta bëjë VLEN-in jo vetëm forcë pushteti, por forcë besimi. Jo vetëm emër politik, por projekt që qytetarët e ndiejnë si të tyrin.

Nëse kjo arrihet, atëherë bashkimi i ish-opozitës do të mbahet mend si hapi i parë i një ndryshimi më të madh. Hapi i dytë do të jetë bashkimi i shqiptarëve rreth një vizioni të ri: pa frikë, pa ndarje artificiale dhe pa pengje të së kaluarës.
Sepse shqiptarët nuk kanë nevojë për politikë që i ndan. Kanë nevojë për politikë që i bashkon. Nuk kanë nevojë për liderë që i përdorin. Kanë nevojë për liderë që u shërbejnë. Dhe pikërisht këtu do të matet pesha politike e Izet Mexhitit: jo vetëm me atë që bashkoi dje, por me atë që mund të ndërtojë nesër.

Kur Azir Aliu mori drejtimin e Ministrisë së Shëndetësisë, pritjet ishin të mëdha. U prezantua si profil teknik, si njeri i teknologjisë dhe i menaxhimit modern, me paralajmërime pompoze për reforma, digjitalizim dhe “transformim” të sistemit shëndetësor. Por një vit më vonë, bilanci mbetet i zbehtë dhe qytetarët ende nuk shohin ndryshim konkret në jetën e tyre të përditshme.

Premtimi për zgjidhjen e problemit të parkingut në Qendrën Klinike ishte ndër temat e para që Aliu e ngriti sapo mori mandatin. U fol për zgjidhje të shpejtë, për modele moderne menaxhimi dhe për fundin e kaosit që për vite ka rënduar pacientët dhe familjarët. Sot, pas një viti, situata mbetet pothuajse e njëjtë. Nuk ka projekt të dukshëm, nuk ka punime konkrete dhe nuk ka asnjë sinjal se problemi po merr zgjidhje serioze.

Edhe më shqetësuese është mungesa e reformës së paralajmëruar në organizimin e spitaleve. U fol për riorganizim të sistemit, për funksionalizim më efikas dhe për përmirësim të shërbimeve, por në terren qytetarët vazhdojnë të përballen me të njëjtat korridore të mbingarkuara, të njëjtat pritje dhe të njëjtën ndjenjë pasigurie.

Në shumë raste, qasja e pacientëve në shërbime sot perceptohet edhe më e vështirë se më parë. Ajo afërsi minimale që qytetarët kishin dikur me sistemin shëndetësor po humbet mes burokracisë, mungesës së koordinimit dhe një administrate që duket më shumë e fokusuar në prezantime sesa në zgjidhje reale.

Si inxhinier dhe profesor universitar, Azir Aliu e ka vendosur shpesh digjitalizimin në qendër të diskursit të tij publik. Por problemi i shëndetësisë në Maqedoninë e Veriut nuk fillon te mungesa e aplikacioneve apo platformave digjitale. Problemi fillon te infrastruktura bazë. Nuk mund të flitet për revolucion teknologjik në spitale ku mungojnë kushtet elementare, ku repartet funksionojnë me pajisje të vjetruara dhe ku pacientët përballen me probleme themelore organizative.

Pikërisht këtë realitet e përshkruan edhe gazetari Lirim Dullovi në analizën e tij “35 vjet të humbura”, ku shkruan se në Maqedoni “ende shfrytëzohen kryesisht kapacitetet shëndetësore të ndërtuara gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë”. Ai citon edhe ish-funksionarë të shëndetësisë që vlerësojnë se “90 deri në 95 për qind” e infrastrukturës aktuale i përket asaj periudhe.

“Kjo shtet nuk ka realizuar as 5 për qind të asaj që do të duhej të kishte bërë vetëm në sektorin e shëndetësisë”, shkruan Dullovi, duke ngritur pyetjen thelbësore: çfarë është ndërtuar realisht në këto 35 vite?

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe dilema për mandatin e Azir Aliut. A po ndërtohet diçka reale në shëndetësi, apo po riciklohen slogane të reja mbi probleme të vjetra?

Sepse qytetarët nuk kanë nevojë për konferenca mbi digjitalizimin, nëse ende përballen me mungesë termini, kaos në klinika dhe kushte të dobëta trajtimi. Nuk kanë nevojë për marketing institucional, por për spitale funksionale, sistem efikas dhe qasje më humane ndaj pacientit.

Një vit është kohë e mjaftueshme për të treguar drejtim. Deri tani, drejtimi mbetet i paqartë.

Kjo deklaratë apo analizë e gazetarit të TV Alfa, Kole Çashule, është tendencioze, provokative dhe në kundërshtim me Kushtetutën dhe Ligjin për Gjuhët. Sipas Kushtetutës, nuk është vetëm gjuha maqedonase gjuhë zyrtare, por edhe gjuha shqipe, apo më saktë, siç thuhet në Kushtetutë, gjuha që e flasin 20% e popullsisë. Sipas Kushtetutës së Maqedonisë së Veriut, asnjë shqiptar nuk është i detyruar ta dijë gjuhën maqedonase, përderisa nuk pretendon të punësohet në ndonjë institucion të caktuar, siç është Ministria e Punëve të Jashtme, pasi sipas Kushtetutës, në marrëdhëniet me jashtë, gjuhë e vetme zyrtare është gjuha maqedonase. Edhe krahasimi i statusit të maqedonasve në Shqipëri apo Kosovë me statusin e shqiptarëve në Maqedoni është i pakuptimtë. Gazetari në fjalë a e di se maqedonasit dhe shqiptarët e Maqedonisë së Veriut e kanë nënshkruar Marrëveshjen e Ohrit? E nga ana tjetër, nuk mund të krahasohet statusi i një popullsie mbi 30% me statusin e 2 mijë maqedonasve në Shqipëri, apo me disa dhjetëra që eventualisht do të deklaroheshin si maqedonas në Kosovë.
Thënë shkurt, kjo analizë i ngjan teksteve të këngëve patriotike, ku këngëtari, për t’i ngritur emocionet e publikut, pa çarë kokën për realitetin, e shpall gjithë botën Maqedoni. E këngë të tilla ka edhe te shqiptarët dhe popujt tjerë. Por ne jetojmë në Maqedoni sipas Kushtetutës, ku është inkorporuar edhe Marrëveshja e Ohrit dhe fryma e saj, e cila thotë se Maqedonia është shtet multietnik, me dy popuj më të mëdhenj dhe disa bashkësi më të vogla, me dy gjuhë zyrtare në nivel shtetëror dhe pesë gjuhë në pushtetin lokal.
E kur jemi te maqedonasit në Shqipëri, gazetari Çashule duhet ta dijë se Komuna e Pustecit në Shqipëri është komuna e vetme maqedonase jashtë Maqedonisë, edhe pse sipas ligjit për vetëqeverisje lokale në Shqipëri, Pusteci nuk i plotëson kushtet për të qenë komunë, por është bërë pikërisht për faktin se është e banuar me pakicë maqedonase. Dhe e pyes gazetarin Çashule, në cilin shtet tjetër fqinj maqedonasit njihen si pakicë? E lëre më të kenë edhe komunë të tyre. E sa i përket dygjuhësisë, Maqedonia nuk e ka shpikur e para. Ka shumë shtete ku ka dy e më tepër gjuhë zyrtare dhe nuk ka asnjë pengesë në funksionim. Deklaratat se dygjuhësia e vështirëson funksionimin e gjyqësorit janë të paqëndrueshme edhe për shkak të faktit se, nëse një i akuzuar deklaron se nuk e kupton gjuhën në të cilën zhvillohet procesi gjyqësor, medoemos duhet t’i sigurohet përkthyes, sepse nuk mund të gjykohet dikush pa e kuptuar aktakuzën.

Federalizimi sipas modelit të Tirolit, Belgjikës apo Kanadasë është e ardhmja e këtij vendi. Maqedonia de facto është shtet binacional, ndërsa de jure shtet unitar. Kjo gjë, apo ky eksperiment, nuk funksionon, jo për faj të shqiptarëve, por për shkak të elitës politike dhe pseudo-patriotëve që janë në shërbim të politikave të Beogradit dhe Moskës, të cilët punojnë kundër të ardhmes së këtij shteti dhe kundër bashkëjetesës.

Shqiptarët e duan Maqedoninë, e duan bashkëjetesën, por të barabartë me maqedonasit.

Elita politike maqedonase ka punuar dhe vazhdon të punojë në kundërshtim me të drejtat e shqiptarëve që i garanton Kushtetuta dhe Marrëveshja e Paqes e Ohrit.

Të drejtat e shqiptarëve anashkalohen apo shkelen, varësisht nga vullneti politik i partisë maqedonase që merr mandatin për të qeverisur me shtetin.

Ligji për gjuhët (gjuha shqipe) nuk implementohet, edhe pse është garantuar me Marrëveshjen e Paqes të Ohrit dhe Kushtetutën. Nuk ka vullnet politik që të implementohet.
Përfaqësimi i drejtë dhe adekuat, po ashtu i garantuar me Kushtetutë, nuk implementohet. Nuk ka vullnet politik.
Decentralizimi i pushtetit, një ndër shtyllat e Marrëveshjes së Paqes të Ohrit, nuk është implementuar dhe nuk po implementohet. Nuk ka vullnet politik.
Ndarja e mjeteve në mënyrë jo proporcionale, mungesa e vullnetit politik dhe diskriminimi në të gjitha poret e jetës vazhdojnë të jenë problem.

E ashtuquajtura Gjykatë Kushtetuese, me vendimet e saj skandaloze dhe të njëanshme, nën ndikimin e qeverisë dhe politikave ditore, merr vendime në dëm të implementimit të ligjeve që burojnë nga Marrëveshja e Paqes e Ohrit dhe që votohen me Badenter.

Në Gjykatën e ashtuquajtur Kushtetuese, gjyqtarët shqiptarë anashkalohen dhe mbivotohen.

Ligji për përdorimin e flamurit tonë kombëtar – përfaqësuesit shqiptarë u mbivotuan dhe u anashkaluan.
E njëjta ndodhi edhe me Ligjin për Gjuhët dhe me shfuqizimin e Balancuesit.

Me vendim të po kësaj gjykate, u hoq e drejta prindërore që, përveç emrit dhe mbiemrit, prindi të ketë të drejtën natyrore të regjistrojë edhe përkatësinë kombëtare të fëmijës së vet.

Gjithashtu, po u drejtohem deputetëve, atyre shqiptarë dhe jo shqiptarë: mos vraponi të siguroni vota për ligje që dëmtojnë shqiptarët, sepse edhe ju do të mbani përgjegjësi.

Këto të drejta dhe ndryshimet kushtetuese të vitit 2001 janë të drejta të fituara me sakrificë dhe me gjakun e luftëtarëve dhe dëshmorëve të UÇK-së
Me respekt,
Rafis Aliti

Kosova sot po përballet me një krizë që nuk matet vetëm me ekonomi, papunësi apo emigrim. Kriza më e thellë është ajo e mentalitetit politik, një kulturë e ndërtuar mbi përçarjen, interesin partiak dhe mungesën e përgjegjësisë ndaj qytetarëve. Në vend që politika të shërbejë si instrument zhvillimi dhe bashkimi, ajo shpesh është kthyer në arenë konfliktesh personale, akuzash të pafundme dhe kalkulimesh për pushtet.

Qytetarët e Kosovës prej vitesh dëgjojnë premtime të mëdha në prag zgjedhjesh, por pas çdo cikli elektoral realiteti mbetet pothuajse i njëjtë. Debatet politike dominohen nga gjuha e ashpër, polarizimi dhe propaganda, ndërsa temat jetike si arsimi, shëndetësia, ekonomia dhe largimi masiv i të rinjve mbesin në plan të dytë. Kjo ka krijuar një zhgënjim të thellë te qytetari, i cili gjithnjë e më shumë po humb besimin në institucionet dhe përfaqësuesit e tij.
Mentaliteti politik në Kosovë vazhdon të ushqehet nga ndasitë partiake dhe interesat e ngushta.

Në vend të kulturës së dialogut dhe kompromisit demokratik, shpesh mbizotëron logjika e bllokadës dhe e konfliktit të përhershëm. Çdo sukses i kundërshtarit shihet si humbje personale, ndërsa interesat shtetërore mbeten peng i rivaliteteve politike.

Një tjetër problem i madh është mungesa e meritokracisë. Punësimet partiake, ndikimet politike në institucione dhe favorizimet kanë dëmtuar rëndë besimin e qytetarëve te drejtësia dhe barazia.

Të rinjtë, të cilët duhej të ishin shpresa e vendit, po largohen çdo ditë në kërkim të një jete më të mirë jashtë Kosovës. Ky fenomen është alarmi më i madh për një shoqëri që rrezikon të humbasë energjinë dhe potencialin e saj njerëzor.

Kosova ka nevojë për një ndryshim të thellë të kulturës politike. Vendi nuk mund të ecë përpara me një mentalitet që prodhon vazhdimisht tension, urrejtje dhe stagnim. Politika duhet të rikthehet në shërbim të qytetarit dhe të interesit publik, jo të egove personale apo grupeve të caktuara.

Nëse vazhdohet me të njëjtën frymë politike, pasojat do të jenë edhe më të rënda për të ardhmen e vendit. Kosova nuk ka nevojë vetëm për liderë të rinj, por për një mendësi të re politike më të përgjegjshme, më demokratike dhe më afër qytetarit. Vetëm atëherë mund të ndërtohet një shtet që ofron shpresë dhe perspektivë për brezat që vijnë.

Derisa VLEN po FLEN mbi pendlat e pushtetit, e krerët e saj mundohen ta shfrytëzojnë atë vetëm me të DASHURIT e tyre. Sipas informatave që qarkullojnë në opinion, disa nga funksionarët e BDI-së dhe opozitës, e cila po ashtu është një opozitë tërësisht e ALIVANOSUR, përpiqen t’i shfrytëzojnë studentët si mish për top gjatë organizimit të protestës së radhës për mbajtjen e Provimit të Jurisprudencës edhe në gjuhën shqipe.

Që të jemi të sinqertë, aspak nuk ka dyshim se e gjithë kjo situatë rrjedh nga paaftësia e VLEN-it karshi një ministri të ZNAM-it, siç është ministri i Drejtësisë, Igor Fillkov!

E kur VLEN nuk mund t’i bëjë ballë një Fillkovi, përpiqet që dështimet e saj t’i maskojë me marrjen në Qeveri të një strukture tjetër të dështuar politike, siç është grupacioni i Ziadin Selës.

E derisa VLEN e sheh Ziadin Selën si shpëtim për çdo dështim që pëson, Sela e sheh VLEN-in si gomën e fundit që do ta shpëtonte nga mbytja politike përfundimtare.

Por studentët mbetën në dorën e BDI-së, e cila në shtabet e saj mban takime për të organizuar dalje sa më të madhe të të rinjve dhe simpatizantëve partiakë në protestën e studentëve, që protesta të jetë, siç thuhet, “e ashpër”!

Kjo lë shumë për të dyshuar se BDI mund ta ketë marrë tërësisht nën kontroll organizimin e protestës. Megjithatë, t’ia lëmë kohës të flasë më mirë!

E kuptoj arsyen pse disa nga funksionarët e BDI-së veprojnë në këtë mënyrë dhe i keqpërdorin studentët. Sepse ata nuk mund të bëjnë opozitarizëm me fakte, me punë apo me ide për mbrojtjen e shqiptarëve ose zhvillimin e shtetit, pasi disa prej tyre, gjatë 20 viteve në pushtet, nuk kanë pasur asnjë ide për të punuar. Madje, ndoshta edhe ruhen, duke punuar fshehurazi në krijimin e kaosit, që të mos mbajnë përgjegjësi për veprat që mund të kenë bërë.

Në këtë mënyrë ata e ruajnë veten dhe i keqpërdorin studentët!

Ndoshta sepse, kur e kanë kuptuar se kurrë më nuk do të jenë pjesë e kombinimeve për të marrë pozita në qeverisjet e ardhshme eventuale të BDI-së, përpiqen të shkaktojnë kaos duke i keqpërdorur studentët, por edhe për ta shkatërruar tërësisht vetë BDI-në.

Njëjtë si ajo thënia popullore: “Për inat të nuses, më vdektë djali!”

Kjo bëhet duke i motivuar studentët madje edhe përmes programeve mediatike në Shqipëri, të cilat, për fat të keq, kurrë nuk kanë pasur kontakt me realitetin dhe gjendjen e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Në të shumtën e rasteve, ata i trajtojnë shqiptarët ashtu siç u servohet nga agjenda të caktuara propagandistike. E të mos flasim për disa politikanë të Shqipërisë, të cilët, siç u fol në media kohë më parë, na shohin si “idiotë”!

Kështu që unë i kuptoj disa nga BDI-ja, por nuk e kuptoj VLEN-in! Si është kaq e paaftë të komunikojë me studentët dhe tu ofroj zgjidhje?

Këtu lind pyetja: A thua vallë nuk u intereson asgjë?!

VLEN mund të vazhdojë të FLEJË në luksin e pushtetit, BDI mund të mos marrë infuzione për t’u KTHJELLUR vetë dhe t’i shfrytëzojë studentët për të arritur qëllimet e saj, por studentët duhet të kenë kujdes të mos lejojnë të bien pre e shtabeve partiake dhe politikanëve që për tre dekada nuk arritën ta plotësojnë as edhe një kërkesë të tyre.

Për në fund, një porosi për studentët, shtyllën e kombit dhe shoqërisë sonë:

Veproni ashtu siç mendoni, por vetëm si STUDENTË. Mos lejoni t’ju njollosë POLITIKA!

Kur studentët ngrihen për gjuhën shqipe, ata nuk mbrojnë vetëm një gjuhë, por mbrojnë dinjitetin, barazinë dhe frymën mbi të cilën u ndërtua në Maqedoninë e Veriut pas vitit 2001.

Protesta e studentëve me 18 Maj është një reagim kundër cënimit të vlerave që sollën paqe, stabilitet dhe orientim euro-atlantik për shtetin. Studentët po mbrojnë frymën e Marrëveshjes së Ohrit, marrëveshjes që ndali luftën dhe krijoi themelet e bashkëjetesës mes komuniteteve.

Shqiptarët kanë qenë faktor shtetformues, mbështetës të NATO-s, të integrimit europian dhe të një Maqedonie të Veriut demokratike e multietnike. Pikërisht për këtë arsye, çdo goditje ndaj gjuhës shqipe apo ndaj barazisë, perceptohet si goditje ndaj vetë stabilitetit të shtetit dhe ndaj kursit euro-atlantik që sot duket se po humbet drejtimin.
Zëri i studentëve sot është një revoltë dhe kujtesë se pa barazi nuk ka stabilitet, pa respekt nuk ka bashkëjetesë dhe pa ruajtjen e Marrëveshjes së Ohrit nuk ka të ardhme.

Kur shkrova para rreth gjashtë muajsh për idenë e një partie politike me bashkëkryetarë, për shumëkënd kjo dukej më tepër si një eksperiment i pamundur sesa si një projekt real politik. Skeptikët paralajmëronin rivalitet të pashmangshëm, paralizë organizative dhe fragmentim të brendshëm të këtij koalicioni të pesë subjekteve politike.
Megjithatë, më 9 maj 2026 – në Ditën e Evropës – Kongresi i bashkimit të VLEN-një e shndërroi atë që dikur konsiderohej e pamundur në një nga riorganizimet më domethënëse në historinë moderne politike të shqiptarëve në Maqedoni.

Për herë të parë në 35 vitet e pluralizmit politik në vend, u themelua një parti politike që nuk mbështetet mbi kultin e një lideri të vetëm absolut, por mbi konceptin e ndarjes së pushtetit dhe udhëheqjes me dy bashkëkryetarë. Për dekada me radhë, politika shqiptare është ndërtuar sipas formulës tradicionale ballkanike: një parti, një lider, një qendër absolute vendimmarrjeje ndërkaq, VLEN-NJË e sfidon këtë formulë tradicionale.

Zgjedhja e Bilall Kasamit nga Tetova dhe Izet Mexhitit nga Shkupi si bashkëkryetarë nuk përfaqëson vetëm një zgjidhje teknike organizative. Ajo simbolizon institucionalizimin e një filozofie të re politike: ndarje përgjegjësie, ekuilibër rajonal dhe ndërtim të një force të qendrës së djathtë të frymëzuar nga kultura politike evropiane.

Vetë koncepti i udhëheqjes së dyfishtë nuk është i panjohur në historinë politike.
Aristoteli, në veprat e tij mbi sistemet e qeverisjes, vlerësonte mekanizmat që kufizonin përqendrimin e pushtetit dhe zvogëlonin rrezikun e tiranisë ku monarkia e dyfishtë spartane apo sistemi i dy konsujve në Republikën Romake konsideroheshin modele të ekuilibrit, kontrollit dhe llogaridhënies.

Në kontrast me modelin tradicional ballkanik të përqendruar rreth figurës së liderit absolut, VLEN-një po promovon një qasje institucionale ndaj organizimit politik shqiptar. Bashkëkryetaria shpërndan pushtetin, imponon konsultimin dhe kufizon vendimmarrjen e njëanshme. Në këtë kuptim, mosmarrëveshjet eventuale mes dy bashkëkryetarëve nuk duhet të shihen si dobësi, por si mekanizëm demokratik kontrolli dhe balancimi. Kjo e detyron konsensusin dhe krijon premisa për vendimmarrje më të matur, më transparente dhe më të qëndrueshme.

Edhe dimensioni politik i zgjedhjes së z. Mexhitit dhe z. Kasamit ka rëndësi strategjike. Ata simbolizojnë dy qendrat kryesore politike dhe demografike shqiptare në Maqedoni: Shkupin dhe Tetovën. Mexhiti simbolizon rritjen dhe fuqizimin e ndikimit politik dhe institucional të shqiptarëve në zonën e Shkupit si kryeqytet, ndërsa Kasami simbolizon suksesin e modelit të tij të qeverisjes lokale në zonën e Tetovës dhe më gjerë të Pollogut. Ky ekuilibër rajonal forcon legjitimitetin e brendshëm dhe shmang perceptimin e dominimit të një zone mbi tjetrën.

Një tjetër element i rëndësishëm është fakti se modeli VLEN-një synon vazhdimësi dhe integrim, e jo përçarje. Në vend të asimilimit të partive përbërëse nga njëra-tjetra, bashkëkryetaria shërben si mekanizëm integrues për strukturat dhe elektoratet ekzistuese. Kjo ul rezistencën e brendshme dhe krijon ndjenjë përfaqësimi për secilin segment politik që bëhet pjesë e organizatës së re politike.

Po ashtu, unifikimi e redukton fragmentimin politik brenda kampit shqiptar dhe e rrit fuqinë negociuese në institucionet shtetërore. Një subjekt më i konsoliduar ka mundësi të artikulojë më fortë dhe më qartë interesat politike shqiptare dhe të ketë peshë më të madhe në vendimmarrje.

Bashkimi sjell edhe efikasitet më të madh organizativ. Burimet njerëzore, strukturat politike dhe rrjetet elektorale, që dikur funksiononin të ndara, tashmë konsolidohen në një kapacitet të vetëm politik më konkurrues për zgjedhjet e ardhshme.

Në të njëjtën kohë, VLEN-një krijon hapësirë për një transformim brezash në politikën shqiptare. Kjo ndodh në një periudhë kur një pjesë e madhe e qytetarëve, sidomos të rinjtë shqiptarë, kërkojnë profesionalizëm në vend të populizmit, institucione në vend të kultit të individit dhe zhvillim në vend të konfliktit të përhershëm politik.
Edhe orientimi ideologjik i VLEN-një drejt qendrës së djathtë krijon mundësi për lidhje më të forta me familjen politike evropiane të këtij spektri ideologjik me demokraci liberale, shtet ligjor, vlera tradicionale, ekonomi tregu, institucione të forta, nisma private, rend publik, etj., prandaj nuk është rastësi që kongresi u mbajt pikërisht në Ditën e Evropës me himnin e BE-së.

Natyrisht, kritikët do të vazhdojnë të theksojnë rreziqet e një modeli të tillë: vendimmarrja më e ngadaltë, mosmarrëveshjet e brendshme apo mundësia për fraksionizëm. Këto janë shqetësime dhe kritika legjitime, sepse çdo model bashkëudhëheqjeje varet nga pjekuria politike, qartësia e kompetencave dhe besimi reciprok mes drejtuesve.
Megjithatë, praktika politike evropiane ka dëshmuar se modelet e udhëheqjes së dyfishtë mund të funksionojnë me sukses. Shembuj të tillë gjenden në: Gjermani, Suedi, Kanada, Zelandë e Re, Belgjikë dhe vende të tjera demokratike. Fundja, ajo që përcakton suksesin nuk është numri i kryetarëve, por qartësia e misionit politik dhe forca e brendshme institucionale e organizatës politike.

Pikërisht këtu qëndron edhe testi historik për VLEN-një.

Nëse z. Izet Mexhiti dhe z. Bilall Kasami arrijnë ta shndërrojnë bashkëpunimin politik në kulturë të qëndrueshme institucionale, atëherë kjo forcë politike me gjasë do të bëhet partia e parë moderne shqiptare e qendrës së djathtë në Maqedoni: një parti më demokratike dhe më e decentralizuar nga brenda, ideologjikisht më koherente dhe dominuese në skenën politike shqiptare.

(Autori është profesor universitar i së drejtës kushtetuese në UEJL)