Nga allaturka në allafrënga: si matej koha në Perandorinë Osmane?

Nga Behar Kaceli

Ora allaturka (turqisht osmane: آلاتورقه ساعت) ishte një metodë lokale e matjes së kohës, e përdorur në Perandorinë Osmane dhe në vitet e para të Republikës së Turqisë, e cila bazohej në orë të barabarta (pra me gjatësi të njëjtë).

Ora allaturka rregullohej sipas perëndimit të diellit. Duke u bazuar në momentin e perëndimit të diellit nga pika më e lartë e një vendi, çdo ditë orët rregulloheshin në 12:00 (domethënë në kohën e akshamit, siç shënohej në kalendarë). Ky sistem ndryshonte sipas stinëve.

Metoda

Ora rregullohej në 12 në momentin kur skaji i poshtëm i diellit bashkohej me horizontin, pra në çastin e perëndimit të diellit. Dita fillonte me perëndimin e diellit dhe ndahej dy herë në dymbëdhjetë orë të barabarta. Nëse dielli perëndonte në orën 18:00, atëherë mesnata dhe mesdita përkonin secila me orën 6. Orët mekanike rregulloheshin çdo ditë.

Sfondi historik

Në botën islame, për një kohë të gjatë për matjen e kohës u përdorën orët diellore, orët me rërë dhe orët me ujë. Në xhami, medrese dhe observatorë përdoreshin kryesisht orët diellore. Në Perandorinë Osmane, orët e para mekanike filluan të prodhoheshin në fund të shekullit XVI. Dijetari osman Takijuddin, në veprën e tij në arabisht të vitit 1565 el-Kevâkibü’d-dürriyye fî vazʿi’l-benkâmâtü’d-devriyye (“Yjet më të ndritshëm mbi ndërtimin e orëve mekanike”), përshkroi një orë mekanike dhe projektoi disa orë të tilla që i përdorte si astronom.

Shembujt më të vjetër që kanë mbërritur deri në ditët tona i përkasin mesit të shekullit XVII dhe janë pjesë e koleksionit të orëve në Muzeun e Pallatit Topkapë. Ato janë vepra të mjeshtërve Abdurrahman dhe Galatalı Şahin Usta. Në atë periudhë, orëve shpesh u jepej forma e astrolabit. Në shekullin XVIII filloi të rritej ndikimi anglez. Shekulli XIX, ku mbizotëroi ndikimi francez, konsiderohet periudha më e rëndësishme e artit osman të ndërtimit të orëve. Kryesisht prodhoheshin orë me lavjerrës për tavolina dhe dollapë. Orët skelet u bënë veçanërisht popullore gjatë sundimit të Sulltan Selimit III. Në këtë periudhë u shquan zejtarë si Ahmed Eflâkî, i njohur si “Saatçi Dede”, sidomos nga tarikati Mevlevi.

Në shekullin XIX, në Perandorinë Osmane u ndërtuan shumë kulla sahati, si Kulla e Sahatit e Dolmabahçes, Kulla e Sahatit e Izmirit dhe “Sahati i Madh” në Adana. Në periudhën e vonë osmane, orët e xhepit prej ari konsideroheshin simbol statusi.

Oraçari i pallatit osman, Johann Meyer, gjatë periudhës së Sulltan Abdylhamidit II, zhvilloi një orë që tregonte si orën alaturka ashtu edhe orën ndërkombëtare. Ai i dhuroi Sulltanit një ekzemplar dhe për këtë mori dekoratë.

Kalimi në sistemin e ri

Në Perandorinë Osmane, për shkak të marrëdhënieve ekonomike, ushtarake dhe politike, ora allaturka dhe ora ndërkombëtare u përdorën paralelisht. Në prill të vitit 1912, Ministria e Brendshme Osmane urdhëroi përdorimin e orës evropiane në të gjitha institucionet shtetërore dhe në ushtri.

Në Turqi, ora allaturka u zëvendësua më 2 janar 1926 me sistemin evropian të orës, në bazë të Ligjit nr. 697 “Për ndarjen e ditës në 24 orë”. Ligji hyri në fuqi po atë ditë, pas botimit në Gazetën Zyrtare. Sipas ligjit, dita do të fillonte në mesnatë dhe do të ndahej në orë nga 0 deri në 24 (neni 1). Ora zyrtare e vendit u përcaktua sipas meridianit lindor 30° (neni 2).

Një ditë më parë ishte hequr nga përdorimi kalendari Rumi dhe ishte futur në fuqi kalendari Gregorian.

Kjo reformë, si pjesë e reformave kemaliste, u quajt “Reforma e Orës” (ose revolucioni i orës). Ora allaturka njihej gjithashtu si ora ezanore (sipas ezanit) ose ora gurub-ore (sipas perëndimit të diellit). Sistemi ndërkombëtar, ku mesnata dhe mesdita tregojnë 12:00, quhej ora zeval-ore (e llogaritur pas mesditës) ose ora allafranga (sipas stilit evropian).