Si Turqia ndihmoi në ngritjen e Ahmed al-Sharaa në pushtet (EDITORIAL)

Ishte një gjendje emergjente.

Abu Mohammed al-Jolani, komandanti i grupit Hayat Tahrir al-Sham (HTS), ishte ulur me rrethin e tij dhe disa të ftuar të huaj, përfshirë turq, në një shtëpi të sigurt në qendër të Idlibit.

Teksa nata avanconte, ai u hap dhe filloi të tregonte histori personale.

“Kur isha fëmijë, një herë pashë një ëndërr për të ardhmen time,” tha ngadalë, me qëllim. “Në ëndërr, unë u bëra Emiri i Damaskut.”

Jolani tha se kjo ishte shenjë e mirë, një ogur hyjnor për fatin e tij.

Ai besonte se lufta kundër presidentit sirian Bashar al-Assad do të ishte e vështirë, por në fund e fitueshme. Ata pranë tij, thanë se ai vërtet besonte në këtë vizion.

Gati pesë vite më vonë, Jolani ka hequr pseudonimin dhe është presidenti i përkohshëm i Republikës Arabe të Sirisë – “emiri” që dikur ëndërroi të bëhej.

Tani me emrin e tij të lindjes, Ahmed al-Sharaa, 43-vjeçari është transformuar shpejt nga një “terrorist xhihadist” në burrë shteti.

Ndryshimi ka qenë i habitshëm, duke pasur parasysh karrierën e tij të gjatë në grupet xhihadiste si Al-Qaeda, nga Iraku në Siri.

Që prej rrëzimit të dinastisë Assad, Sharaa ka përqafuar liderë botërorë që dikur i shmangej.

Ai shfaqet publikisht me bashkëshorten, ka shkurtuar mjekrën, ka hequr çallmën dhe rrobën e gjatë për kostum e kravatë, ndërsa përpiqet të ndërtojë një shtet të ri pa ndikim të dukshëm islamist.

Por si ndodhi ky transformim?

Zyrtarë turq dhe rajonalë, burime siriane, ekspertë dhe madje edhe njerëz brenda strukturave të vjetra të qeverisë siriane besojnë se ndryshimi ka ndodhur gradualisht gjatë sundimit të tij në Idlib – një “proto-shtet” de facto që, në thelb, e riformësoi personalitetin e Sharaas.

“Turqia luajti një rol praktik në transformimin e tij,” tha një zyrtar turk që e ka takuar vite më parë, kur ai ishte ende lider i HTS-së.

Kontaktet e para

Sipas zyrtarit, Sharaa kishte arsyet e veta për të ndryshuar. Ai duhej të mbijetonte dhe mbështetej tek Turqia, pasi ishte i bllokuar në një territor ku Ankara ishte e vetmja rrugë shpëtimi.

Angazhimi i tij i parë i rëndësishëm me Turqinë filloi pasi grupi i tij, atëherë i njohur si Jabhat Fatah al-Sham, sekuestroi portën kufitare Bab al-Hawa në Idlib në 2017 – një nyje jetike për ndihmën humanitare të OKB-së.

Pasi Turqia vendosi ta mbyllë kalimin, Sharaa krijoi një administratë civile për ta menaxhuar atë, duke e larguar grupin e tij nga kontrolli i drejtpërdrejtë.

Edhe pse Turqia vazhdoi të mbështente grupe rivale si Ahrar al-Sham dhe Nureddin Zengi kundër tij, Sharaa doli si forca dominuese në Idlib, duke e detyruar Ankaranë të rishqyrtonte qëndrimin.

Ekipi turk i sigurisë që më parë merrej me dosjen e Sirisë dhe i kundërvihej Sharaas u zëvendësua gradualisht teksa ai konsolidonte pushtetin.

“Sharaa u bind më në fund nga mesazhet e Turqisë se çështja e Idlibit nuk mund të zgjidhej nën dominimin e një fraksioni të vetëm. Kështu lindi Hayat Tahrir al-Sham,” tha një burim i sigurisë turke i njohur me procesin.

HTS, i themeluar në 2017, bashkoi disa nga rivalët e tij të mëparshëm, adoptoi një identitet më sirian dhe krijoi një këshillë që përfshinte fraksione të tjera, duke i dhënë më shumë legjitimitet dhe fleksibilitet për të bashkëpunuar ose kundërshtuar Turqinë sipas nevojës.

Shpejt më pas u krijua e ashtuquajtura Qeveria e Shpëtimit, një administratë civile për Idlib.

Turqia besonte se një strukturë më qytetare dhe e fokusuar në qeverisje do ta zbute problemin e legjitimitetit.

Një strategji e re

Sipas Dareen Khalifa-s nga International Crisis Group, si hapja e Sharaas, ashtu edhe angazhimi i Turqisë me HTS-në ndodhën paralelisht.

“U bë e qartë se ai po sinjalizonte ndaj Turqisë sepse kishte nevojë për ndihmën e saj.”

Një numër ekspertësh dhe burimesh theksojnë se:

• Turqia kishte nevojë që Idlibi të mbetej nën kontroll të opozitës, për të shmangur një valë të re refugjatësh.

• HTS duhej të ndryshonte për të mbijetuar.

• Ankara dhe HTS kishin interesa të përbashkëta, pavarësisht armiqësive të kaluara.

HTS nisi të transformohej, veçanërisht pasi brenda grupit pati përçarje mes radikalëve dhe pragmatistëve.

Sharaa nisi të eliminonte ose anashkalonte elementët më dogmatikë që kundërshtonin kompromiset me Turqinë.

Ky proces u përshpejtua kur HTS filloi të godiste grupin Hurras al-Din, i cili mbeti besnik ndaj Al-Qaedës.

Kjo, sipas analistëve, ishte prova më e qartë se Sharaa ishte shkëputur realisht nga Al-Qaeda.

Hapja drejt Perëndimit dhe normalizimi

Që nga 2020, Sharaa nisi të portretizonte veten si “ushtar i disiplinuar” që i shërbente Qeverisë së Shpëtimit. Në fund të atij viti, ai kishte krijuar kontakte të tërthorta me vendet perëndimore përmes Turqisë.

Zyrtarë britanikë dhe evropianë nisën të takonin përfaqësues të tij për diskutime mbi ndihmat humanitare.

Raporte të ndryshme nisën të krahasonin administrimin e Idlibit me zonat e kontrolluara nga Assad, të përshkruara si gjithnjë e më të rrënuara.

Në vitin 2021, ai u shfaq për herë të parë në veshje civile në një intervistë për PBS Frontline – sinjal i qartë i transformimit.

Turqia nuk e organizoi këtë intervistë, por e lejoi të ndodhte, sepse i shërbente narrativës së re.

Rusia e shpërqendruar dhe momenti i ofensivës

Në vitin 2022, ndërsa Rusia zhytej në luftën e Ukrainës, prania e saj ushtarake në Siri u dobësua.

HTS, ndërkohë, kishte ngritur një akademi ushtarake me mbështetje turke, duke trajnuar luftëtarë me eksperiencë nga Afganistani, Mali, Çeçenia etj.

Presioni i Sharaas për të nisur një ofensivë të re për të zgjeruar territorin u rrit.

Fillimisht, Turqia e kundërshtoi idenë, duke paralajmëruar rrezik nga Rusia dhe mundësi katastrofe humanitare.

Por kur negociatat Turqi–Damask dështuan dhe Rusia nisi deklarata armiqësore, Ankaraja ndryshoi qasje.

Në vitin 2024, sipas analistëve, Turqia hoqi veton dhe lejoi HTS-në të niste ofensivën.

Ofensiva përparoi me ritëm të papritur. Distrikt pas distrikti ra nën kontrollin e Sharaas.

Një burim sirian që ishte me të gjatë operacionit përshkroi reagimin e tij:

Kur Alepo ra, Sharaa u mbush me emocion dhe besoi se revolucioni më në fund do të fitonte. Në dhomën e operacioneve, ai ngriti duart dhe thirri:

“Dëshmoni, o njerëz të Damaskut! Historia po shkruhet këtu!”