Betejat e tmerrshme në Gaza që hapën rrugën për Deklaratën e Balfourit

Kur vizitoni qytetin e vjetër të Gazës, nuk do të gjeni domosdoshmërisht ndërtesa të lashta përveç disa mbetjeve të shpërndara, siç janë Xhamia El-‘Umeri, Pallati i Pashait, Tregu Kaysari dhe disa ndërtesa të tjera historike, xhami dhe kisha.

Në shikim të parë, kjo duket e çuditshme, pasi Gaza është një nga qytetet më të vjetra në botë. Megjithatë, Profesori i Historisë Moderne në Universitetin Al-Aksa në Gaza, Dr. Yusuf Omer, shpjegon mungesën e ndërtesave të vjetra historike në qytet për shkak të shkatërrimit që pësoi gjatë Luftës së Parë Botërore nga Ushtria Britanike. Qyteti iu nënshtrua vandalizmit të përgjithshëm, shembjes dhe shkatërrimit të ndërtesave dhe mallrave të tjera, dhe të gjithë banorët e tij në atë kohë u detyruan të largoheshin nga Gaza.

Beteja të tmerrshme

Historianët pajtohen se me rënien e Gazës në duart e britanikëve gjatë Luftës së Parë Botërore, Deklarata e Balfourit u bë e zbatueshme dhe se rënia e Gazës çoi në rënien e të gjithë Palestinës, dhe më pas filloi vendosja e projektit sionist.

Megjithatë, rënia e Gazës nuk ishte aq e lehtë, pasi ushtria osmane mundi ushtrinë britanike në dy beteja radhazi në mars dhe prill 1917, të njohura si Beteja e Parë dhe e Dytë e Gazës. Humbjet e ushtrisë britanike në të dy betejat ishin të rënda, 4,785 ushtarë të vrarë dhe 7,291 të plagosur, ndërsa nga ana tjetër, sipas burimeve të shumta historike referuese, 3,470 ushtarë osmanë u vranë.

Pas disfatës në betejën e dytë, Britania zëvendësoi komandantin e saj, Archibald Murray, me gjeneralin Edmund Allenby, i cili ndryshoi taktikat ushtarake dhe mori një furnizim të madh me armë dhe municione.

Allenby sulmoi Gazën duke depërtuar nëpër qytetin e Beersheba-s ose Be’er-Sheva-s më 31 tetor 1917. Ai rrethoi forcat osmane nga lindja dhe arriti fitore në të ashtuquajturën Beteja e Tretë e Gazës.

Shkatërrim sistematik i qytetit

Lufta shkaktoi shkatërrime të mëdha në Gaza, e cila u braktis plotësisht nga banorët e saj. Historiani palestinez Arif el-Arif (1891-1973), në librin e tij “Historia e Gazës”, thotë: “Gaza pësoi shkatërrime të mëdha si rezultat i këtyre betejave, derisa më shumë se një e treta e qytetit u shkatërrua dhe banorët e saj e braktisën plotësisht qytetin.”

Është e qartë nga dokumente të ndryshme historike dhe gazeta të botuara gjatë pushtimit britanik (1917-1948) se populli i Gazës kërkoi që Britania t’i kompensonte për shkatërrimin e shtëpive dhe pronave të tyre.

Në këtë drejtim, më 4 tetor 1925, gazeta Al-Yarmouk raportoi se guvernatori ose kryetari i atëhershëm i Gazës, Omer Sourani, i kishte kërkuar Komisionerit të Lartë Britanik, Herbert Plumer (1925-1928), të rindërtonte Gazën. Plumer iu përgjigj Souranit: “Unë i siguroj popullit të Gazës për simpatinë time për ta dhe ndihmën që do t’u ofroj.”

Nga lajmi i dytë i botuar nga gazeta “Mir’āt al-Sharq”, shtatë vjet pas lajmit të mëparshëm (30 mars 1932), është e qartë se Plumer nuk e përmbushi premtimin e tij, sepse gazeta e lartpërmendur pohon se kryetari i bashkisë së Gazës, Fehmi el-Huseini, kërkoi që Komisioneri i Lartë i atëhershëm Arthur Grenfell Wauchope, më 24 mars 1932, të përfshinte rindërtimin dhe ndërtimin e qytetit.

El-Husseini iu drejtua Wauchope-s, duke thënë: “Para Luftës së Parë Botërore, Gaza ishte në një gjendje rehatie dhe prosperiteti. Por kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore, Gaza ishte e destinuar të bëhej një fushë beteje për ushtritë ndërluftuese.”

Më pas ai shton: “Banorët e saj u detyruan të emigronin dhe të shpërndaheshin në vende të ndryshme, dhe ata humbën të gjithë pasurinë e tyre të luajtshme. Artileria e ushtrive ndërluftuese gjithashtu drejtoi bombat dhe predhat e tyre në qytet, duke e shkatërruar atë dhe duke e lënë në rrënoja. Për keqardhjen tonë të madhe, të gjitha këto qeveri refuzuan të na ndihmonin dhe ne mbetemi të bllokuar në rrënoja.”

Al-Husseini e përfundon letrën e tij me fjalët: “Nëse qyteti ynë, Gaza, do të kishte qenë një nga qytetet në Belgjikë që u shkatërrua gjatë luftës, padyshim që do të ishte rindërtuar, dhe në një gjendje më të mirë se sa ishte, dhe ne do të ishim kompensuar për pronën tonë dhe do të ishim përjashtuar nga pagesa e taksave.”

Zhvendosja e popullsisë

Historianët bien dakord se të gjithë banorët e Gazës u larguan nga qyteti gjatë Luftës së Parë Botërore. Në këtë drejtim, El-Arif thotë në librin e tij “Historia e Gazës” se ushtria osmane vendosi të evakuonte banorët e Gazës kur ushtria angleze planifikoi të sulmonte qytetin.

El-Arif shton: “Guvernatori i qytetit, Mu’in-beg el-Mar’abi, mblodhi pleqtë dhe udhëheqësit e qytetit dhe i informoi ata për urdhrin për evakuim, i cili ishte i detyrueshëm në bazë të vendimit të ushtrisë osmane. Si rezultat, 28,000 njerëz u larguan nga Gaza, dhe vetëm 18,000 prej tyre u kthyen në Gaza pas përfundimit të luftës.”

El-Arif thekson se popullsia e Gazës u rrit gradualisht pas përfundimit të luftës derisa arriti në 33 mijë banorë në vitin 1943, dhe ata që nuk u kthyen mbetën në Homs, Hama, Haifa dhe Jaffa.

Shejh Uthman al-Taba’i (1882-1950), në librin e tij Ithafu-l-e’izze fi tarihi Gaza, ofron një pamje të zymtë të gjendjes së palestinezëve pas largimit të tyre nga qyteti, duke thënë: “I gjithë populli i Gazës shkoi në fshatrat përreth Gazës me zemër të thyer, duke shpresuar të kthehej së shpejti atje, dhe la pas pjesën më të madhe të pasurisë së tyre të luajtshme dhe të paluajtshme.”

Ka të ngjarë që shumë nga banorët aktualë të Gazës nuk janë të informuar mjaftueshëm për tragjedinë që i ndodhi qytetit të tyre në vitin 1917 dhe për mërgimin e paraardhësve të tyre në atë kohë, por padyshim që ata vazhdojnë të vuajnë pasojat e saj edhe sot e kësaj dite. /tesheshi.com/