Lufta e heshtur e Kroacisë në Bosnje

Nga Ismet Fatih Cancar dhe Ismail Cidic, Foreign Policy

Do të ishte e vështirë të gjeje një vend ku një qytet i zakonshëm i mesëm në pjesën qendrore të SHBA-së të përmendet më shpesh se Nju Jorku, Los Anxhelosi dhe Çikagoja së bashku—përveçse në Bosnje. Që prej nëntorit të vitit 1995, kur administrata e presidentit Klinton mblodhi liderët boshnjakë, serbë dhe kroatë në bazën ajrore Wright-Patterson në Dayton, Ohajo, për të negociuar fundin e luftës kundër Bosnjes dhe gjenocidit ndaj popullsisë së saj muslimane, “Daytoni” është ngulitur thellë në kujtesën kolektive të kombit. Për boshnjakët, “Daytoni” nuk është thjesht një vend—është një marrëveshje që solli paqen, por që e ngarkoi Bosnjen me një sistem politik të mangët e disfunksional, që vazhdon ta kushtëzojë fatin e saj.

Në maj të këtij viti, pothuajse 30 vite pas bisedimeve të para për paqe, ish-kryetari i qytetit të Daytonit dhe aktualisht përfaqësues në Kongresin amerikan, Mike Turner, organizoi konferencën “Dialogu i Daytonit” gjatë sesionit pranveror të Asamblesë Parlamentare të NATO-s. E paraqitur si një diskutim vizionar mbi Bosnjen, udhëheqjen amerikane dhe të ardhmen e marrëdhënieve SHBA-Bosnje, ngjarja u shndërrua në heshtje në një platformë për narrativat nacionaliste kroate.

Konferenca u mbajt në një moment veçanërisht delikat: Milorad Dodik, një përfaqësues i lidhur me Kremlinin dhe i mbështetur nga Serbia, si dhe president aktual i entitetit Republika Srpska (RS)—një prej dy entiteteve të krijuara me Marrëveshjen e Daytonit—kishte nisur sulmin më agresiv deri më sot ndaj vetë kësaj marrëveshjeje. Ndërkohë që aktorët ndërkombëtarë prej kohësh e kanë trajtuar Dodikun si një objektiv të përshtatshëm për deklarata dënuese që sjellin pak përfitime reale për Bosnjen, ata kryesisht kanë injoruar, madje në disa raste edhe kanë lehtësuar, një kërcënim më të koordinuar e të ndjeshëm që vjen nga nacionalistët kroatë radikalë, si në Kroaci ashtu edhe në Bosnje. Agjenda e tyre politike jo vetëm që minon dekada përpjekjesh ndërkombëtare dhe miliarda dollarë investime në Bosnje, por përbën një kërcënim të vërtetë dhe në rritje për paqen rajonale.

Asgjë nuk e dëshmoi më qartë këtë se sa ngjarja përvjetore në Dayton. Takimi pasqyroi narrativat e kohës së luftës të Kroacisë nga vitet 1990. Ndër qëndrimet shqetësuese të shprehura ishin përqafimi i hapur i segregimit etnik në shkollat boshnjake, përpjekjet për të rishkruar historinë e luftës në Bosnje dhe ndërhyrjet e hapura në punët e brendshme të Bosnjes—veçanërisht në lidhje me ndryshimet e propozuara në ligjin zgjedhor.

Një projekt politik me rrënjë të vjetra

Ngjarja në Dayton nuk ishte një rast i izoluar. Prej gati dy dekadash, udhëheqja kroate ka punuar sistematikisht për të minuar sovranitetin e Bosnjes. Marrëveshja e Daytonit e parashikonte Bosnjen dhe Hercegovinën si një shtet unik me dy entitete: Federatën e Bosnjes dhe Hercegovinës, ku përfshihen kryesisht boshnjakë dhe kroatë, dhe entitetin RS, me shumicë serbe. HDZ BiH, dega boshnjake e partisë në pushtet në Kroaci dhe një aktor aktiv i kohës së luftës, ka shërbyer prej kohësh si instrumenti kryesor i Zagrebit për ndikim dhe ndërhyrje politike në Bosnje.

Politika e sotme e Kroacisë ndaj Bosnjes pasqyron ambiciet e paplotësuara të luftës, sipas planit të përbashkët të Slobodan Milosheviçit dhe Franjo Tuxhmanit për ta ndarë Bosnjen në territore etnikisht të pastra mes Kroacisë dhe Serbisë, përmes dëbimeve të dhunshme dhe masakrave të jo-kroatëve dhe jo-serbëve. Megjithëse ky plan u shpall më vonë nga Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë si një ndërmarrje kriminale e përbashkët, trashëgimia e tij vazhdon—në një formë të re politike.

Ndërsa plani fillestar dështoi, krijimi i RS-së u dha serbëve të Bosnjes një autonomi të gjerë. Në vend që kjo të përdorej për të forcuar shtetin boshnjak dhe për të mbështetur rrugën e tij euroatlantike, Dodik e ka shfrytëzuar këtë autonomi për një fushatë të pareshtur destabilizimi dhe shkëputjeje. Ndërkohë, kroatët në Bosnje nuk e kanë arritur kurrë një shkallë të tillë të vetëqeverisjes përmes Daytonit—dhe ky është një fakt që po tentohet të ndryshohet në mënyrë të rrezikshme sot.

Nga projekti i luftës te strategjia politike

Sot, ambiciet kroate janë shndërruar në një strategji të re politike: vazhdim i projektit të luftës së viteve 1990 me mjete politike. Dhe teksa reagimet perëndimore ndaj Dodikut janë bërë gjithnjë e më të pafuqishme, politika e përkëdheljes ndaj tij ka frymëzuar edhe liderët kroatë të ndjekin të njëjtën rrugë—duke ndjekur qëllime po aq të rrezikshme përmes mjeteve politike e jo më ushtarake.

Rritja e ndikimit të Kroacisë në arenën ndërkombëtare ka bërë që ajo të fokusohet edhe më shumë në Bosnje. Anëtarësimi në BE dhe NATO ka rritur ndikimin e saj në politikën e jashtme, dhe Zagrebi ka investuar kohë dhe burime për të ndërhyrë në çështjet e brendshme të Bosnjes. Brenda institucioneve të BE-së, Kroacia ka paraqitur “rrezikimin e kroatëve të Bosnjes” si çështje kryesore, duke e futur në mënyrë të përhershme në agjendën evropiane, përfshirë edhe në Këshillin Evropian.

Eurodeputetët kroatë përdorin rregullisht Parlamentin Evropian si platformë për të shtyrë më tej ndarjet etnike në Bosnje, jo për t’i reduktuar ato. Përparimi i Bosnjes në rrugën drejt BE-së është gjithnjë e më shumë peng i reformave zgjedhore që synojnë të përforcojnë interesat politike të Zagrebit. Edhe samitet e NATO-s dhe BE-së janë përdorur për të amplifikuar këto narrativa, duke e kthyer të ardhmen demokratike të Bosnjes në peng të një agjende të ngushtë etnonacionaliste.

“Përfaqësimi legjitim” si instrument për ndarje etnike

Në thelb të kësaj politike kroate në Bosnje, të drejtuar nga HDZ BiH dhe lideri i saj Dragan Çoviç, qëndron nocioni i “përfaqësimit legjitim”. Megjithëse asnjëherë i përkufizuar në mënyrë zyrtare dhe pa bazë në ndonjë teori politike apo ligjore, ky koncept përkthehet në një aksiomë të thjeshtë: HDZ BiH pretendon të jetë e vetmja që mund të përcaktojë se kush është kroat dhe kush e përfaqëson atë.

Shprehja më e qartë e kësaj politike u shfaq në një propozim të fundit për ndryshime në ligjin zgjedhor, që do të përjashtonte kroatët që jetojnë në kantone të përziera dhe do t’u jepte të drejtën e votës vetëm atyre në “zona territoriale speciale” me shumicë kroate të dominuara nga HDZ BiH, për të zgjedhur anëtarin kroat të presidencës. Kjo është një përpjekje e hapur për të inxhinieruar rezultatin zgjedhor përmes përjashtimit etnik dhe gjeografik.

Përtej faktit se këto zona i ngjajnë hartës së entitetit të dikurshëm të luftës “Herceg-Bosna”—i shpallur si ndërmarrje kriminale e përbashkët nga gjykata ndërkombëtare—ky propozim sanksionon një parim të rrezikshëm: territorializimin e ekskluzivitetit etnik. Kjo nënkupton se vetëm grupe të caktuara etnike duhet të jetojnë apo të kontrollojnë politikisht zona të caktuara të vendit. Në thelb, bëhet fjalë për një përpjekje për krijimin e një “entiteti të tretë”—një njësi politike me shumicë kroate. Një lëvizje e tillë jo vetëm që do të ndryshonte hartën zgjedhore të Bosnjes, por do të përforconte segregimin etnik, do të inkurajonte forcat separatiste dhe do të shkonte në kundërshtim të drejtpërdrejtë me vendimet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ), të cilat kërkojnë eliminimin e diskriminimit etnik në Bosnje.

Partitë kryesore kroate në Bosnje, përfshirë HDZ BiH, kanë refuzuar në mënyrë të vazhdueshme të propozojnë reforma të ligjit zgjedhor apo ndryshime që do të përputheshin me vendimet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, edhe pse sipas kushtetutës së Bosnjes, këto vendime kanë përparësi ndaj vetë kushtetutës. Si HDZ BiH, ashtu edhe partia simotër në Kroaci, i kanë kundërshtuar hapur këto vendime, duke i quajtur “të motivuara politikisht dhe të fabrikuara”—sidomos vendimi Kovacevic kundër Bosnje dhe Hercegovinës—pasi këto vendime sfidojnë vetë themelet e zonave zgjedhore të ndara etnikisht dhe afirmojnë përparësinë e identitetit qytetar ndaj përkatësisë etnike.

Jo rastësisht, vendimi Kovacevic e gjeti sistemin politik dhe zgjedhor të Bosnjes, të ndërtuar mbi bazën e Marrëveshjes së Daytonit, strukturalisht diskriminues. Gjykata arriti në përfundimin se korniza kushtetuese e vendit mbështetet në parime të tejkaluara, që lidhin të drejtat politike jo vetëm me përkatësinë etnike, por edhe me vendbanimin. Gjykata kërkoi qartë një reformë kushtetuese gjithëpërfshirëse.

Ky vendim goditi në zemër të platformës politike të HDZ-së, duke kërcënuar identitetin e saj dhe bazën e pushtetit të saj. Në përgjigje, qeveria kroate, në bashkëpunim të ngushtë me kroatët e Bosnjes, ndërmori një fushatë agresive për të rrëzuar vendimin, me mbështetjen e paprecedentë të Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë përmes një mendimi miqësor të gjykatës (amicus brief). Megjithëse Dhoma e Madhe e Gjykatës Evropiane e anuloi vendimin për arsye procedurale, përmbajtja e konkluzioneve të tij nuk u kundërshtua kurrë në thelb.

Pasojat janë të qarta: ky vendim do të thellojë ndarjen mes dy vizioneve konkurruese për të ardhmen e Bosnjes. Në njërën anë qëndrojnë aktorët etnonacionalistë, të vendosur për të ruajtur një status quo të çalë që pengon progresin demokratik. Në anën tjetër janë reformatorët qytetarë, që kërkojnë një kushtetutë moderne dhe të përputhshme me standardet evropiane të të drejtave të njeriut. Pa një reformë të tillë, Bosnja nuk mund të ecë përpara në rrugën drejt anëtarësimit në BE dhe NATO.

Kur Zagrebi e shihte Sarajevën si aleat, jo si mjet presioni

Nuk ka qenë gjithmonë kështu. Dikur, liderë të rëndësishëm kroatë kishin një qasje konstruktive dhe bashkëpunuese ndaj Bosnjes. Ish-presidentët kroatë Stjepan Mesiç dhe Ivo Josipoviç, së bashku me ish-ministren e jashtme Vesna Pusiç, e promovonin idenë se kroatët e Bosnjes duhet të shihnin Sarajevën, jo Zagrebin, si qendër të politikës së tyre. Vizioni i tyre për të ardhmen evropiane të rajonit bazohej në respekt të ndërsjellë, sovranitet shtetëror dhe partneritet të sinqertë. Ata e mbronin këtë vizion pa kushte dhe pa kalkulime nacionaliste, duke vënë përparësi stabilitetin e dy vendeve dhe të gjithë rajonit, përpara interesave të ngushta partiake dhe etnike.

Por sot, ato zëra janë zbehur dhe shtyrë në margjina. Figurat politike që dikur mbronin bashkëpunimin qytetar janë zhdukur pothuajse plotësisht nga diskursi publik kroat. Madje edhe brenda partive të majta, dikur vatër e ideve progresiste, retorika është zhvendosur ndjeshëm në drejtim të nacionalizmit. Shumë prej përfaqësuesve të së majtës kroate kanë përqafuar qëndrime gjithnjë e më antagoniste ndaj Bosnjes dhe institucioneve të saj.

Një shembull tronditës i këtij regresi politik është presidenti aktual i Kroacisë dhe ish-kryeministër, Zoran Milanoviç. Dy dekada më parë, Milanoviç e mbështeste publikisht dhe madje bënte fushatë për Zheljko Komshiçin, një politikan progresist kroat i Bosnjes që i kundërvihej ekskluzivizmit etnik të HDZ-së dhe mbronte të drejtat qytetare dhe liritë individuale. Sot, Milanoviç ka ndryshuar kurs në mënyrë tërësore. Ai jo vetëm që e përçmon Komshiçin me epitete fyese, por përdor rregullisht një gjuhë etnonacionaliste inflamatore, që shpesh rrëshqet në tone të hapura raciste dhe fashiste—veçanërisht kur i referohet boshnjakëve. Një nga deklaratat e tij më famëkeqe është ajo me përmbajtje fyese: “së pari sapunin, pastaj parfumin”, duke nënkuptuar se boshnjakët, para se të kërkojnë të drejta qytetare, duhet të “pastrohen”. Kjo kthesë e Milanoviçit nuk është thjesht tradhëti personale ndaj parimeve të mëparshme—ajo pasqyron një kolaps më të gjerë të diskursit politik kroat për Bosnjen, që rrezikon të shpërbëjë dekada paqe të brishtë dhe bashkëpunim rajonal.

Një sovranitet i kushtëzuar nga fqinjët

Me pak fjalë, koha e Mesiçit, Josipoviçit dhe Pusiçit ka përfunduar. Edhe pse boshnjakët mbeten falënderues që Marrëveshja e Daytonit i dha fund luftës, ajo vendosi gjithashtu një precedent të rrezikshëm: legjitimoi një politikë agresioni pa përgjegjësi. Kjo trashëgimi vazhdon të jetojë, si në frymë ashtu edhe në letër, përmes kushtetutës së Daytonit.

Sot, në atë që përfaqëson sulmin më serioz ndaj rendit kushtetues të Bosnjes që prej përfundimit të luftës, liderët aktualë kroatë në Sarajevë dhe Zagreb po përshkallëzojnë tensionet duke u pozicionuar krah për krah me Dodikun dhe agjendën separatiste të RS-së. Ata po përdorin krizën e fundit si justifikim për të shtyrë përpara qëllimin e vjetër nacionalist: ndarjen e shtetit boshnjak. Me Dodikun ende në pushtet dhe me komunitetin ndërkombëtar që refuzon të ndërmarrë reforma të thella, HDZ BiH dhe politikëbërësit kroatë po bëhen gjithnjë e më të guximshëm në përpjekjet për të minuar stabilitetin politik të Bosnjes—pa u përballur me asnjë pasojë reale.

Edhe më shqetësues është fakti se kjo situatë nxjerr në pah një të vërtetë më të thellë dhe më të errët: sovraniteti i Bosnjes tolerohet nga bashkësia ndërkombëtare vetëm për aq kohë sa ajo funksionon si një kondominium mes Kroacisë dhe Serbisë, me pavarësinë e saj të kontestuar, të ndarë dhe të mbajtur peng nga fqinjët. Rezultati është një paqëndrueshmëri kronike e planifikuar.

Bosnja ka nevojë për shtetësi, jo për ndarje të reja etnike

Nëse komuniteti ndërkombëtar vazhdon ta trajtojë Bosnjen si një çështje dytësore—ose më keq, si një zonë tampon të përhershme mes projekteve konkurruese nacionaliste—do të ketë braktisur në heshtje zotimet e pasluftës për paqe, demokraci dhe të drejta të njeriut. Ajo që po ndodh sot në Bosnje nuk është thjesht krizë qeverisjeje; është një shpërbërje e menaxhuar—një erozion i ngadaltë i shtetësisë, i maskuar me diplomaci procedurale dhe deklarata të zbrazëta për integrimin evropian.

Qasja gjithnjë e më agresive e Kroacisë, e paraqitur si “kujdes” për kroatët e Bosnjes, është në të vërtetë një fushatë strategjike që shtyn ndarjen etnike nën petkun e legjitimitetit. Kjo fushatë, që gjithnjë e më shumë përputhet me interesat ruse, kërcënon jo vetëm sovranitetin e Bosnjes, por edhe stabilitetin rajonal dhe besueshmërinë e aleancave perëndimore. Larg të qenit forcë stabilizuese, Kroacia po bëhet një partner i pasigurt, veprimet e të cilës minojnë si të ardhmen e Bosnjes, ashtu edhe interesat strategjike të Evropës dhe Shteteve të Bashkuara.

Bosnjes nuk i duhen vija të reja mbi harta të vjetra, apo “zona të posaçme territoriale” të dala nga fantazmat e luftës. Ajo ka nevojë për një përballje të plotë me themelet diskriminuese të sistemit të Daytonit dhe një kthesë vendimtare drejt një demokracie qytetare, gjithëpërfshirëse—aty ku shtetësia, e jo etnia, përcakton të drejtat politike. Ky transformim nuk është vetëm i mundshëm; është jetik, nëse Evropa dhe Shtetet e Bashkuara dëshirojnë të qëndrojnë besnike ndaj vlerave që pretendojnë se mbrojnë. /tesheshi.com/

Ismet Fatih Cancar është ekonomist politik. Ai ishte studiues vizitor me bursë Fulbright në Shkollën e Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare (SAIS) të Universitetit Johns Hopkins në vitet 2024-2025 dhe këshilltar pranë ministrit të sigurisë së Bosnjes dhe Hercegovinës në periudhën 2020-2023.

Ismail Cidic është kryetar i Aleancës së Bashkuar Strategjike për Bosnjen dhe Hercegovinën, një institucion studimor me bazë në Uashington.