Marrëdhëniet ShBA-Iran përgjatë viteve

Nga orkestrimi për heqjen e kryeministrit Mossadeq në 1953 deri te tensionet dhe konfrontimet gjatë mandatit të presidentit Trump, BBC sjell një shikim prapa i më shumë se 65 vjet të marrëdhënieve mes ShBA-së dhe Iranit.

1953: Fundi i Mossadeq-ut

Agjencitë e inteligjencës së ShBA-së dhe Britanisë, organizohen për të hequr nga posti i tij, kryeministrin Mohammad Mossadeq. Udhëheqësi laik kishte kërkuar që ta kthente industrinë e naftës në Iran, në shtetërore.

1979: Revolucioni Iranian

Shahu i Iranit, Mohammed Reza Pahlevi detyrohet të largohet nga vendi më 16 janar, pas muajsh demonstrata dhe sulme kundër sundimit të tij nga kundërshtarët fetarë dhe laikë. Pas dy javësh, lideri islamik, Ayatollah Khomeini kthehet nga dëbimi.

Sipas një referendumi, Republika Islamike e Iranit shpallet më 1 prill.

1979-81: Kriza e pengjeve të pjesëtarëve të Ambasadës së ShBA-së

Ambasada e ShBA-së në Teheran merret nga protestuesit në nëntor të 1979 dhe merren pengje amerikane brenda objektit për 144 ditë. 51 pengjet e fundit lirohen në janar të 1981-ës, në ditën e inaugurimit të presidentit të Amerikës, Ronald Reagan.

1985-86: Skandali Contra i Iranit

ShBA në mënyrë të fshehtë dërgon armë në Iran, në shkëmbim të ndihmës së Teheranit për lirimin e pengjeve të mbajtura nga militantët e Hezbollah-ut në Liban.

Por fitimet ilegalisht shkojnë te rebelet në Nicaragua, duke krijuar kështu një krizë politike në Reagan.

1988: rrëzimi i aeroplanit Iranian me pasagjerë

Anija amerikane e luftës USS Vincennes rrëzon një aeroplan Iranian në Gulf më 3 gusht, duke lënë të vrarë 290 persona në aeroplan. ShBA kishte thënë se e kishte ngatërruar me një avion ushtarak. Shumica e viktimave ishin pelegrinë iranianë që ishin duke shkuar në Mekë.

2002: ‘Boshti i të keqes’

Presidenti George Bush kishte denoncuar Iranin se ishte pjesë e ‘boshtit të së keqes’, bashkë me Irakun dhe Korenë e Veriut. Kjo deklaratë kishte shkaktuar acarim në Iran.

Vitet 2000: frika nukleare dhe sanksionet

Në vitin 2002 një grup opozitar Iranian deklaron se Irani po përgatit pajisje nukleare duke përfshirë fabrika të pasuruara me uranium. ShBA akuzon Iranin për program për armë nukleare, të cilin Irani e kundërshton. Disa sanksione me radhë jepen nga ShBA dhe BE-ja kundër presidentit konzervativ Mahmoud Ahmadinejad.

2013-2016: Lidhje më të afërta dhe marrëveshja nukleare

Në shtator të 2013, një muaj pasi president bëhet Hassan Rouhani, ai dhe presidenti amerikan, Barack Obama flasin në telefon, hera e parë e një bisede të këtij niveli të lartë në më shumë se 30 vjet. Në vitin 2015, pas disa aktiviteteve diplomatike, Irani pranon marrëveshjen për programin nuklear me një grup të fuqive botërore, si P5+1, që hynin ShBA-ja, Britania e Madhe, Franca, Kina, Rusia dhe Gjermania. Sipas marrëveshjes, Irani pranon të kufizojë aktivitetet e ndjeshme nukleare dhe pranon inspektorë ndërkombëtarë në këmbim të heqjes së sanksioneve ekonomike.

2019: Tensioni në Gulf

Në vitin 2018, presidenti amerikan Donald Trump e përmbys marrëveshjen nukleare, para rivendosjes së sanksioneve ekonomike kundër Iranit dhe kërcënoi se do të bënte të njëjtën gjë edhe për shtetet që vazhdonin ta blinin vajin nga Irani.

Ekonomia e Iranit bie rëndë. Marrëdhëniet mes ShBA-së dhe Iranit vështirësohen në mars të vitit 2019, kur ShBA-ja shtrëngon sanksionet për eksportin e vajit të Iranit. Si përgjigje ndaj kësaj, Irani fillon kampanjë kundër presion. Në maj dhe qershor të vitit 2019, bombardohen 6 cisterna me vaj në Gulf dhe ShBA-ja akuzon Iranin. Më 20 qershor, forcat iraniane rrëzojnë një dron ushtarak të ShBA-së, me shpjegimin se ishte mbi territorin e tyre.

2020: Vrasja e Qasem Soleimanit

Më 3 janar 2020, komandanti i ushtrisë iraniane, Gen Qasem Soleimani, vritet nga një sulm i ShBA-së. Irani brohoret për hakmarrje për vdekjen e tij dhe kthen prapa marrëveshjen nukleare të 2015-ës./Periskopi/